การทำให้โครงการคาร์บอนต่ำเกิดขึ้นจริงต้องเริ่มจากเงื่อนไขพื้นฐานของการลงทุน โครงการต้องลดการปล่อยได้อย่างน่าเชื่อถือ มีผู้ใช้บริการหรือผู้ซื้อที่สร้างรายได้รองรับต้นทุน มีเงินทุนและผู้รับความเสี่ยงที่เหมาะสม รวมถึงดำเนินงานได้ภายใต้กฎหมายและโครงสร้างพื้นฐานที่พร้อม เมื่อเงื่อนไขเหล่านี้เชื่อมต่อกัน ผู้ประกอบการและผู้ให้เงินทุนจึงมีความมั่นใจที่จะลงทุนระยะยาว
สำหรับเทคโนโลยีดักจับและกักเก็บคาร์บอน หรือ Carbon Capture and Storage (CCS) ความพร้อมดังกล่าวต้องครอบคลุมหลายธุรกิจที่พึ่งพากัน โรงงานจะลงทุนดักจับได้เมื่อมั่นใจว่ามีปลายทางรองรับ ขณะที่ผู้พัฒนาท่อและแหล่งกักเก็บต้องเห็นผู้ใช้บริการที่เพียงพอ บทบาทของนโยบายจึงอยู่ที่การช่วยให้รายได้ ต้นทุน ความเสี่ยง และแผนดำเนินงานของแต่ละส่วนสอดคล้องกัน ประสบการณ์จากต่างประเทศแสดงให้เห็นแนวทางสร้างเงื่อนไขเหล่านี้อย่างเป็นรูปธรรม
สร้างผู้ซื้อและรายได้ระยะยาว ให้โครงการวางแผนคืนทุนได้
โครงการลดคาร์บอนมีโอกาสเกิดการลงทุนมากขึ้น เมื่อมีรายได้รองรับต้นทุนอย่างชัดเจน ตัวอย่างคือ Ørsted Kalundborg CO₂ Hub ในเดนมาร์ก ซึ่งได้รับสัญญาสนับสนุนจากสำนักงานพลังงานเดนมาร์กเป็นเวลา 20 ปี ควบคู่กับสัญญาซื้อคาร์บอนเครดิตจาก Microsoft สำหรับการดักจับและกักเก็บ CO₂ จากชีวมวล รายได้จากทั้งสองส่วนช่วยรองรับต้นทุนโครงการและลดความไม่แน่นอนในการคืนทุน โดย Ørsted ระบุว่าได้นำรายได้ที่คาดว่าจะได้รับจากการขายเครดิตมาประกอบการตัดสินใจลงทุนด้วย
บทเรียนสำคัญคือ การสนับสนุนจากรัฐและการมีผู้ซื้อระยะยาวสามารถช่วยกันทำให้โครงการคุ้มค่าต่อการลงทุน นโยบายส่งเสริมการลดคาร์บอนจึงควรช่วยให้เกิดทั้งโครงการและผู้ซื้อ เช่น สนับสนุนต้นทุนในระยะแรก ควบคู่กับส่งเสริมการทำสัญญาซื้อคาร์บอนเครดิตระยะยาว เพื่อให้ผู้พัฒนาเห็นแหล่งรายได้และวางแผนคืนทุนได้ชัดเจนขึ้น
ลดภาระต้นทุน และจัดสรรความเสี่ยงให้การลงทุนเดินหน้า
แม้มีผู้ใช้บริการแล้ว โครงการระยะแรกยังอาจมีต้นทุนสูงกว่าระดับที่ตลาดรองรับได้ เนเธอร์แลนด์จึงใช้กลไก SDE++ ช่วยชดเชยต้นทุนให้โรงงานที่นำ CO₂ ไปกักเก็บผ่านโครงการ Porthos ใน Rotterdam โดยเงินสนับสนุนขึ้นอยู่กับปริมาณ CO₂ ที่กักเก็บจริงและราคาคาร์บอนในแต่ละปี โดยหากราคาคาร์บอนสูงขึ้น การลงทุนลดการปล่อยคาร์บอนก็คุ้มค่ามากขึ้น การสนับสนุนจากรัฐจึงลดลง กลไกนี้จึงช่วยปิดช่องว่างต้นทุน พร้อมปรับการใช้เงินภาครัฐให้สอดคล้องกับสภาวะตลาด
สหราชอาณาจักรใช้แนวทาง พัฒนาโครงการดักจับ CO₂ ควบคู่กับโครงข่ายขนส่งและกักเก็บที่ใช้ร่วมกันในคลัสเตอร์อุตสาหกรรม โดยเลือก East Coast Cluster และ HyNet เป็นคลัสเตอร์แรกที่ได้รับการสนับสนุน พร้อมกำหนดมาตรการลดความเสี่ยงให้ผู้ลงทุนแต่ละส่วนอย่างชัดเจน เช่น หากรายได้จากค่าบริการของโครงข่ายขนส่งและกักเก็บยังไม่ถึงระดับที่กำหนด รัฐมีกลไกสนับสนุนส่วนที่ขาดตามเงื่อนไขสัญญา ช่วยลดความเสี่ยงจากการมีผู้ใช้บริการไม่เพียงพอในช่วงเริ่มต้น และสร้างความมั่นใจในการลงทุนโครงสร้างพื้นฐานเพื่อรองรับโรงงานในพื้นที่ ทำให้เครือข่ายขนส่งและกักเก็บ CO₂ ของ East Coast Cluster และ HyNet สามารถจัดหาเงินทุนสำเร็จในเดือนธันวาคม 2567 และเมษายน 2568 ตามลำดับ
ทั้งสองกรณีสะท้อนว่า ราคาคาร์บอนและมาตรการสนับสนุนการลงทุนทำงานเสริมกันได้ โดยรัฐสามารถช่วยจัดการความเสี่ยงเฉพาะช่วงหรือเฉพาะส่วนที่เป็นอุปสรรค เช่น ต้นทุนเริ่มต้นสูง หรือรายได้ที่ยังไม่แน่นอน เพื่อให้เอกชนตัดสินใจลงทุนบนเงื่อนไขที่คาดการณ์ได้มากขึ้น
รวมความต้องการหลายโรงงาน ให้โครงสร้างพื้นฐานคุ้มค่าและขยายได้
อีกเงื่อนไขหนึ่งคือการทำให้ระบบดักจับ ขนส่ง และกักเก็บพร้อมใช้งานร่วมกัน การพัฒนาเชิงพื้นที่ หรือ Area-based Model ช่วยรวบรวมความต้องการของโรงงานในพื้นที่ แล้ววางระบบขนส่งและกักเก็บให้ใช้ร่วมกัน ช่วยลดความจำเป็นที่แต่ละโรงงานจะต้องลงทุนโครงสร้างพื้นฐานทั้งหมดเอง
ตัวอย่างคือ Alberta’s Industrial Heartland ในแคนาดาซึ่งมีท่อเชื่อมกับ Alberta Carbon Trunk Line รับ CO₂ จากโรงกลั่นและโรงงานปุ๋ยไปใช้เพิ่มการผลิตน้ำมันและกักเก็บใต้ดิน ซึ่งเริ่มดำเนินงานเชิงพาณิชย์ตั้งแต่ปี 2563 จุดสำคัญคือการเชื่อมแหล่งปล่อยจากหลายโรงงานเข้ากับท่อสายหลักเดียวกัน และออกแบบให้มีความสามารถรองรับ CO₂ เพิ่มเติมในอนาคต
โครงสร้างพื้นฐานร่วมยังสามารถต่อยอดเป็นบริการให้ลูกค้านอกพื้นที่ได้ เช่น Northern Lights ในนอร์เวย์ ซึ่งได้รับการสนับสนุนจากรัฐบาลภายใต้โครงการ Longship เพื่อพัฒนาบริการขนส่งและกักเก็บ CO₂ ที่เปิดรับผู้ใช้หลายราย โดยขนส่ง CO₂ ทางเรือมายังนอร์เวย์ ก่อนส่งไปกักเก็บใต้ทะเล โครงการเริ่มกักเก็บจริงในปี 2568 และหลังลงนามกับลูกค้ารายใหม่เมื่อเดือนตุลาคม 2569 มีลูกค้าที่ทำสัญญารวม 7 รายจาก 4 ประเทศ สะท้อนว่าโครงสร้างพื้นฐานร่วมสามารถรองรับตลาดที่กว้างกว่าพื้นที่ตั้งโครงการได้
บทเรียนสำหรับไทยจึงอยู่ที่การวางแผนโครงสร้างพื้นฐานจากความต้องการร่วมของพื้นที่ พร้อมเปิดทางให้ผู้ใช้บริการรายใหม่เข้ามาเชื่อมต่อในอนาคต เพื่อกระจายต้นทุนและเพิ่มโอกาสขยายโครงการ
กติกาชัดเจน มีหน่วยงานรับผิดชอบพาโครงการเดินหน้า
ก่อนตัดสินใจลงทุน ผู้พัฒนาต้องรู้ว่าจะขออนุญาตจากใคร ต้องปฏิบัติตามเงื่อนไขใด และรับผิดชอบอะไรบ้างตลอดอายุโครงการ มาเลเซียจึงออก CCUS Act 2025 เพื่อกำหนดกรอบกำกับดูแลกิจกรรม CCUS และจัดตั้ง MyCCUS เป็นหน่วยงานกำกับตามกฎหมายดังกล่าว ซึ่งมีขอบเขตใช้กับคาบสมุทรมาเลเซียและลาบวน ช่วยวางโครงสร้างหน้าที่และการกำกับดูแลให้ผู้ลงทุนมีกรอบอ้างอิง
ควบคู่กับผู้กำกับดูแล การพัฒนาพื้นที่ยังต้องมีผู้รับผิดชอบเชื่อมแผนลงทุน ตัวอย่างคือ Kuching Low-Carbon Hub ในซาราวัก ซึ่งมี PETROS เป็นผู้พัฒนาหลัก เชื่อมแผนพลังงาน โครงสร้างพื้นฐาน และพันธมิตรอุตสาหกรรม ภายใต้ Sarawak Gas Roadmap แม้โครงการยังอยู่ระหว่างพัฒนา แต่แสดงให้เห็นแนวทางจัดความรับผิดชอบในการขับเคลื่อนแผนให้ชัดเจนตั้งแต่ต้น
สองบทบาทนี้เสริมกัน ผู้กำกับดูแลสร้างกติกาและมาตรฐาน ขณะที่ผู้พัฒนาหลักประสานให้การลงทุนแต่ละส่วนเดินหน้าไปด้วยกัน สำหรับไทย แนวทางหน่วยงานนำหรือ One-Stop Service จึงควรช่วยให้ผู้ลงทุนเห็นขั้นตอนและกรอบเวลา พร้อมติดตามการแก้ไขประเด็นระหว่างหน่วยงานอย่างต่อเนื่อง
เชื่อมเงื่อนไขเหล่านี้ สู่โอกาสลงทุนของไทย
ประสบการณ์จากต่างประเทศชี้ให้เห็นว่า การสนับสนุนที่มีประสิทธิภาพต้องตอบโจทย์อุปสรรคของโครงการอย่างตรงจุด ตั้งแต่ทำให้มีผู้ซื้อและรายได้ระยะยาว ลดช่องว่างต้นทุน เชื่อมโครงสร้างพื้นฐาน ไปจนถึงสร้างกติกาและความรับผิดชอบที่ชัดเจน การวางองค์ประกอบเหล่านี้ร่วมกันในพื้นที่นำร่องจะช่วยให้ภาคธุรกิจเห็นเส้นทางจากแผนไปสู่การลงทุนได้ชัดขึ้น
สำหรับไทย การนำบทเรียนมาปรับใช้กับพื้นที่อุตสาหกรรมที่มีความต้องการลดการปล่อยร่วมกัน จะเปิดโอกาสให้ภาครัฐ และผู้ประกอบการร่วมพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานคาร์บอนต่ำที่เข้าถึงได้ พร้อมต่อยอดบริการขนส่งและกักเก็บคาร์บอนในอนาคต การเริ่มต้นจากพื้นที่ที่พร้อม กำหนดผู้รับผิดชอบ และออกแบบมาตรการสนับสนุนให้สอดคล้องกับความเสี่ยงจริง จึงเป็นก้าวสำคัญในการรักษาฐานอุตสาหกรรมและเพิ่มความสามารถในการแข่งขันของประเทศ





