วันผังเมืองโลก (World Town Planning Day) ประจำปี 2569 มีงานสัมมนาวิชาการที่น่าสนใจ หัวข้อสนทนาภายใต้แนวคิด “Thai Urban Planning for a Volatile World ผังเมืองไทย กับโลกที่เปลี่ยนแปลง” เพื่อแลกเปลี่ยนองค์ความรู้และมุมมองจากผู้เชี่ยวชาญหลากหลายสาขา
ถอดบทเรียนเชียงรายหลังน้ำท่วมใหญ่ปี 2024 เสนอฟื้นฟูแม่น้ำ พื้นที่ชุ่มน้ำ และป่าต้นน้ำ ใช้ธรรมชาติเป็นโครงสร้างพื้นฐาน ลดความเสี่ยงภัยพิบัติ ดันความร่วมมือไทย–เยอรมนี สร้างเมืองยืดหยุ่นต่อสภาพภูมิอากาศ
เมื่อการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศกำลังเพิ่มความเสี่ยงให้กับเมืองทั่วโลก การรับมือกับน้ำท่วมและภัยพิบัติ อาจไม่สามารถพึ่งพาการสร้างเขื่อนหรือระบบระบายน้ำเพียงอย่างเดียวอีกต่อไป เยอรมนีจึงเสนอแนวทางความร่วมมือกับประเทศไทยในการพัฒนาผังเมืองที่ยืดหยุ่นต่อสภาพภูมิอากาศ โดยใช้ธรรมชาติเป็นเครื่องมือสำคัญในการลดความเสี่ยงภัยพิบัติ
Ebba Scholl รองหัวหน้าคณะผู้แทนทางการทูตและหัวหน้าฝ่ายเศรษฐกิจ สถานเอกอัครราชทูตเยอรมนีประจำกรุงเทพมหานคร บรรยายในหัวข้อ “Strengthening Climate-Resilient Urban Planning through Thai-German Cooperation” นำเสนอแนวคิดการพัฒนาเมืองที่สามารถปรับตัวต่อการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ ผ่านความร่วมมือไทย–เยอรมนี เน้นการนำแนวคิด Nature-Based Solutions (NBS) หรือการแก้ปัญหาด้วยธรรมชาติเป็นฐาน มาประยุกต์ใช้กับการวางแผนพัฒนาเมืองของไทย
หัวใจของแนวคิด NBS คือ การใช้ประโยชน์จากระบบนิเวศตามธรรมชาติเพื่อแก้ไขปัญหาสิ่งแวดล้อมและลดความเสี่ยงจากภัยพิบัติ แทนที่จะพึ่งพาโครงสร้างพื้นฐานทางวิศวกรรมเพียงอย่างเดียว ไม่ว่าจะเป็นการฟื้นฟูแม่น้ำและพื้นที่ริมฝั่ง การรักษาพื้นที่ชุ่มน้ำ การเพิ่มพื้นที่รับน้ำตามธรรมชาติ และการฟื้นฟูป่าต้นน้ำ
แนวทางดังกล่าวไม่ได้มุ่งเพียงลดปัญหาน้ำท่วม แต่ยังช่วยสร้างความมั่นคงด้านทรัพยากรน้ำ ฟื้นฟูความหลากหลายทางชีวภาพ ลดมลพิษในแหล่งน้ำ และเพิ่มความสามารถของเมืองในการรับมือกับความเปลี่ยนแปลงของสภาพภูมิอากาศในระยะยาว
‘เชียงราย’ บทเรียนจากน้ำท่วมปี 2024
หนึ่งในกรณีศึกษาที่ถูกนำเสนอคือจังหวัดเชียงราย เหตุการณ์น้ำท่วมในปี 2024 สะท้อนให้เห็นถึงความเปราะบางของเมือง และความจำเป็นในการจัดการความเสี่ยงที่ต้องเชื่อมโยงตั้งแต่พื้นที่ต้นน้ำไปจนถึงพื้นที่เมือง
แนวทางที่นำเสนอครอบคลุมการฟื้นฟูภูมิทัศน์เชิงนิเวศบริเวณแม่ยาว ซึ่งมีพื้นที่ป่าและระบบต้นน้ำบนภูเขา โดยใช้แนวคิด Ecosystem-based Disaster Risk Reduction (EcoDRR) หรือการลดความเสี่ยงภัยพิบัติโดยอาศัยระบบนิเวศ
ขณะที่บริเวณแม่น้ำกก มีการเสนอแนวทางฟื้นฟูระบบนิเวศริมฝั่งแม่น้ำ (Riparian Vegetation Restoration) รวมถึงการพัฒนาพื้นที่ชุ่มน้ำลอยน้ำ (Floating Wetlands) ซึ่งสามารถทำหน้าที่ได้หลายด้าน ตั้งแต่ช่วยรักษาเสถียรภาพของตลิ่ง กรองมลพิษและตะกอนในน้ำ เพิ่มความมั่นคงด้านน้ำ ไปจนถึงสร้างพื้นที่เชื่อมต่อความหลากหลายทางชีวภาพ
อีกแนวทางหนึ่งคือการฟื้นฟูแม่น้ำและเชื่อมต่อแม่น้ำกับพื้นที่น้ำท่วมถึง (Floodplain) เพื่อเพิ่มพื้นที่รองรับน้ำตามธรรมชาติ ช่วยบรรเทาน้ำท่วม กรองน้ำ เติมน้ำใต้ดิน และฟื้นฟูระบบนิเวศ
ไม่ใช่แค่เชียงราย แต่ต้องปรับตามบริบทแต่ละเมือง
การนำเสนอไม่ได้จำกัดอยู่เฉพาะจังหวัดเชียงราย แต่ยังยกตัวอย่างจังหวัดสุราษฎร์ธานี ที่มีแนวทางใช้พื้นที่ชุ่มน้ำและพื้นที่น้ำท่วมถึงเป็นกลไกช่วยกักเก็บน้ำฝน และเพิ่มศักยภาพการรับมือกับน้ำท่วมในเขตเมือง
ทั้งสองกรณีสะท้อนหลักการสำคัญของ NbS คือ ไม่มีสูตรสำเร็จเดียวสำหรับทุกเมือง เพราะแต่ละพื้นที่มีลักษณะภูมิประเทศ ระบบนิเวศ และความเสี่ยงด้านสภาพภูมิอากาศแตกต่างกัน การออกแบบมาตรการจึงต้องตั้งอยู่บนข้อมูลและบริบทของท้องถิ่น
สำหรับการขับเคลื่อนแนวคิดนี้ให้เกิดผลจริง มีองค์ประกอบสำคัญ 4 ขั้นตอน ได้แก่
- ทำความเข้าใจความเสี่ยงจากสภาพภูมิอากาศของแต่ละพื้นที่ (Understanding Climate Risks)
- ทดลองและพัฒนาแนวทาง NbS ที่เหมาะสมกับบริบทท้องถิ่น (Demonstrating Context-specific NbS)
- บูรณาการแนวทาง NbS เข้าไปในแผนผังเมืองและแผนพัฒนาท้องถิ่น (Integrating NbS into Urban / Local Planning)
- พัฒนาศักยภาพหน่วยงานและสร้างความเป็นเจ้าของให้กับคนในพื้นที่ (Local Capacity and Strengthening Local Ownership)
โจทย์ใหญ่เมืองไทย เปลี่ยนการป้องกันน้ำท่วมเป็นการอยู่ร่วมกับธรรมชาติ
ข้อเสนอจากการบรรยายครั้งนี้สะท้อนโจทย์สำคัญของการพัฒนาเมืองไทยในยุคโลกรวน เพราะการจัดการภัยพิบัติไม่สามารถแยกออกจากการวางผังเมือง การใช้ประโยชน์ที่ดิน และการรักษาระบบนิเวศได้อีกต่อไป
พื้นที่ชุ่มน้ำ ป่าต้นน้ำ และแม่น้ำ ไม่ควรถูกมองเป็นเพียงพื้นที่ธรรมชาติที่รอการพัฒนา แต่ต้องได้รับการยอมรับว่าเป็นส่วนหนึ่งของโครงสร้างพื้นฐานที่ช่วยปกป้องเมือง
อย่างไรก็ตาม ความท้าทายสำคัญอยู่ที่การนำแนวคิดเหล่านี้ไปบรรจุในแผนพัฒนาเมืองและการจัดสรรทรัพยากรอย่างเป็นรูปธรรม รวมถึงการสร้างความร่วมมือระหว่างหน่วยงานรัฐ ท้องถิ่น และชุมชน
เพราะเมืองที่รับมือกับโลกรวนได้ ไม่จำเป็นต้องเป็นเมืองที่มีสิ่งก่อสร้างป้องกันภัยพิบัติมากที่สุด แต่อาจเป็นเมืองที่รู้จักรักษาและใช้ประโยชน์จากธรรมชาติ เพื่อให้ธรรมชาติช่วยปกป้องผู้คนที่อาศัยอยู่ในเมืองได้อย่างยั่งยืน
