การที่ประเทศไทยได้ยื่นสมัครเข้าเป็นสมาชิก ‘องค์การเพื่อความร่วมมือทางเศรษฐกิจและการพัฒนา’ หรือ OECD ถือเป็นก้าวสำคัญในการยกระดับมาตรฐานเศรษฐกิจของประเทศให้เทียบเท่าสากล อย่างไรก็ตาม มาตรฐาน OECD หรือกรอบความยั่งยืนอย่าง ESG (Environmental, Social, and Governance) ในสายตาของผู้ประกอบการรายย่อย หรือ SME มักถูกมองว่าเป็นเรื่องของ ‘บริษัทใหญ่’ ที่มีงบประมาณมาก
สฤณี อาชวานันทกุล กรรมการผู้จัดการ บริษัท ป่าสาระ จำกัด ผู้เชี่ยวชาญด้านธุรกิจกับความยั่งยืน ได้สะท้อนภาพความจริงในภาคธุรกิจไทยว่า แม้ความตื่นตัวด้าน ESG ในประเทศไทยจะสูงมาก มีการออกรายงานความยั่งยืนตามมาตรฐานสากลอย่าง IFRS S1 และ S2 ในตลาดหลักทรัพย์แห่งประเทศไทย แต่สำหรับผู้ประกอบการขนาดกลางและขนาดย่อม (SME) กลับเต็มไปด้วยความกังวลอย่างยิ่ง
ความกังวลหลักของ SME เกิดจากสภาวะเศรษฐกิจที่มีความไม่แน่นอนสูง ประกอบกับข้อจำกัดเรื่อง ‘สายป่านสั้น’ ทำให้เมื่อพูดถึงการปรับตัวสู่ความยั่งยืน คำถามแรกที่เกิดขึ้นในใจของผู้ประกอบการเสมอคือ ‘ต้องใช้เงินเท่าไหร่’ และ ‘ทำแล้วจะได้อะไรกลับคืนมา’ หากวาระด้านความยั่งยืนยังถูกขับเคลื่อนและสื่อสารผ่านมุมมองของบริษัทขนาดใหญ่เพียงฝ่ายเดียว ก็จะยิ่งทำให้ SME รู้สึกว่าเรื่องนี้ไกลตัวและกลายเป็นภาระต้นทุนที่มองไม่เห็นผลตอบแทน
SME จะปรับเป็นธุรกิจยั่งยืนควรเริ่มจากตรงไหน
สำหรับ SME ที่มีทรัพยากรจำกัด การปรับองค์กรสู่ความยั่งยืนไม่จำเป็นต้องเริ่มจากการทำโครงการขนาดใหญ่ที่ใช้เงินลงทุนสูง แต่ควรเริ่มต้นจากประเด็นที่เห็นผลลัพธ์ทางธุรกิจชัดเจนและวัดผลเป็นตัวเงินได้จริงในระยะสั้น
ด้านสิ่งแวดล้อม เริ่มจากมาตรการลดต้นทุนและพลังงานหมุนเวียน
การลงทุนด้านสิ่งแวดล้อมที่คุ้มค่าที่สุดสำหรับ SME คือกลุ่มโซลูชันที่ช่วยลดการใช้ทรัพยากรและประหยัดพลังงาน เช่น การติดโซลาร์รูฟท็อป (Solar Rooftop) และเทคโนโลยีประหยัดพลังงานในโรงงานหรืออาคารสำนักงาน และการจัดการขยะและการลดการใช้วัตถุดิบ การลงทุนในลักษณะนี้นอกจากจะช่วยลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกและบรรเทาปัญหาโลกร้อนแล้ว ในทางธุรกิจยังมีตัวเลขผลตอบแทนที่ตรงไปตรงมา สามารถคืนทุนได้ภายในระยะเวลาเป็นหลักเดือนหรือเพียงไม่กี่ปี ช่วยลดค่าใช้จ่ายประจำวันได้อย่างเห็นผล ถือเป็นการลงทุนที่ "ได้ทั้งเงินได้ทั้งกล่อง" หรือได้ประโยชน์ทั้งในเชิงธุรกิจและสิ่งแวดล้อมไปพร้อมกัน
ด้านสังคมและแรงงานเพื่อดึงดูดและรักษาคนรุ่นใหม่
แม้นโยบายด้านสังคม เช่น การคุ้มครองสิทธิแรงงาน การสร้างสภาพแวดล้อมการทำงานที่ปลอดภัย และการส่งเสริมความเท่าเทียมและความหลากหลายทางเพศ จะไม่ได้สร้างกำไรหรือลดต้นทุนให้เห็นในทันทีเหมือนเรื่องพลังงาน แต่ถือเป็นการสั่งสมคุณค่าในระยะยาว
ในยุคที่ตลาดแรงงานผันผวนและคนรุ่นใหม่เปลี่ยนงานบ่อย องค์กรที่มีนโยบายคุ้มครองสิทธิและความเท่าเทียมที่ชัดเจน จะมีความสามารถสูงกว่าในการดึงดูดและรักษาบุคลากรคนรุ่นใหม่ ซึ่งเป็นปัจจัยสำคัญที่ช่วยให้ธุรกิจ SME ขับเคลื่อนต่อไปได้อย่างมั่นคง
บริษัทใหญ่ยังต้องพึ่งพา SME ในห่วงโซ่อุปทาน จึงควรช่วยผลักดัน ESG
ประเด็นที่น่าสนใจในมาตรฐาน OECD คือกรอบแนวปฏิบัติที่เรียกว่า OECD Guidelines for Multinational Enterprises on Responsible Business Conduct ซึ่งเป็นเกณฑ์ความรับผิดชอบขั้นสูงสำหรับบริษัทข้ามชาติ (MNEs)
จุดเปลี่ยนสำคัญของมาตรฐานนี้คือการระบุคำว่า Supply Chain ไว้อย่างชัดเจน หมายความว่า บริษัทข้ามชาติหรือบริษัทขนาดใหญ่ ไม่สามารถรับผิดชอบอยู่แค่ภายในโรงงานหรือออฟฟิศของตัวเองได้อีกต่อไป แต่ต้องรับผิดชอบตลอดทั้งห่วงโซ่อุปทานครอบคลุมไปถึง SME ที่เป็นคู่ค้าต้นน้ำ
บทเรียนในอดีตของประเทศไทย เช่น ปัญหาการประมงผิดกฎหมาย (IUU) และประเด็นสิทธิแรงงานในห่วงโซ่อุปทานอาหารทะเล ได้แสดงให้เห็นว่า แม้บริษัทแบรนด์ส่งออกขนาดใหญ่ไม่ได้เป็นเจ้าของเรือประมงโดยตรง แต่เมื่อเกิดปัญหาขึ้นในห่วงโซ่อุปทาน แบรนด์ใหญ่ก็ต้องร่วมรับผิดชอบต่อสายตาสากล
ดังนั้น ผู้ประกอบการ SME ที่อยู่ใน Supply Chain ของบริษัทใหญ่ จึงควรมองประเด็นนี้เป็น ‘โอกาสในการเรียกร้อง’ โดยเข้าไปหารือกับคู่ค้าสเกลใหญ่ว่า SME พร้อมจะปรับตัว แต่งบประมาณและทรัพยากรมีจำกัด บริษัทใหญ่ในฐานะที่มีสายป่านยาวกว่า จึงควรเข้ามาช่วยสนับสนุน มาสอน และร่วมลงทุนยกระดับมาตรฐานไปด้วยกัน เพื่อประโยชน์และความปลอดภัยของทั้งห่วงโซ่อุปทาน โดยอาจใช้ ‘ระบบพี่เลี้ยง’
“นี่ก็อยากจะให้ SME มองในแง่ดีว่าถ้าเราเป็น SME ที่อยู่ใน Supply Chain ของบริษัทที่ใหญ่กว่าเรา ตรงนี้เป็นโอกาสที่เราจะเรียกร้องได้ ก็เรียกร้องเลย ก็บอกว่า เราสนใจนะ เราตื่นตัวเรื่องนี้ เราอยากจะทำธุรกิจที่ยั่งยืนกว่าเดิม แล้วอยากจะดูแลเรื่อง ESG แต่สายป่านเราสั้น ดังนั้นก็อยากจะให้ลูกค้าเราที่เขาสายป่านยาวกว่าเรา มาทำอะไรด้วยกัน มาช่วยเรา มาสอนหรือว่ามาช่วยให้เราทำเรื่องนี้ได้ดีขึ้น มันก็จะได้วินวิน” สฤณี กล่าว
ภาครัฐต้องเร่งช่วย ไม่ให้ SME ถูกทิ้งไว้ข้างหลัง
สฤณี อาชวานันทกุล ได้เน้นย้ำว่า หากปล่อยให้ SME คิดและทำเพียงลำพัง การปรับตัวเข้าสู่มาตรฐานความยั่งยืนระดับ OECD ย่อมเป็นไปได้ยาก ภาครัฐและองคาพยพที่เกี่ยวข้องจึงต้องเข้ามามีบทบาทอย่างเป็นรูปธรรมใน 4 ด้านหลัก ได้แก่
1) ตัวช่วยทางกฎหมายและสร้าง ‘ระบบพี่เลี้ยง’ โดยภาครัฐควรตรากฎหมายหรือนโยบายที่สร้างแรงจูงใจให้บริษัทขนาดใหญ่ทำตัวเป็น ‘พี่เลี้ยง’ ถ่ายทอดความรู้ เทคโนโลยี และงบประมาณในการทำกระบวนการตรวจสอบรอบด้านด้านสิทธิมนุษยชน (Human Rights Due Diligence: HRDD) ให้แก่ SME ในห่วงโซ่อุปทาน โดยรัฐมอบสิทธิประโยชน์ทางภาษีหรือส่วนลดพิเศษแก่บริษัทใหญ่ที่เข้ามาช่วยเหลือ SME
2) รัฐควรเป็นผู้แบกรับความเสี่ยง ปัญหาโลกรวนและภัยพิบัติทางธรรมชาติส่งผลกระทบต่อ SME อย่างรุนแรงและคาดเดายาก ภาครัฐต้องทำหน้าที่เป็นตัวกลางในการรับและลดความเสี่ยงให้ SME เช่น การเปิดเผยข้อมูลความเสี่ยงภูมิอากาศระดับอำเภอ ตำบล ภายใต้กองทุนภูมิอากาศ (Climate Fund) และการอุดหนุนเบี้ยประกันภัยพิบัติร่วม
“คือถ้าเราปล่อย SME เขาคิดเองทำเอง เขาก็พยายาม ก็คือเชื่อว่าตอนนี้ SME ก็พยายามถึงที่สุดแล้ว แต่ว่ามันก็มีโอกาสอีกเยอะ โอกาสในการที่จะเชื่อมโยงศักยภาพโดยเฉพาะภาครัฐแล้วก็กลไกทางการเงิน ให้มามีตัวช่วยเขามากขึ้น”
3) ตัวเชื่อมงานวิจัยและเทคโนโลยีสะอาด สำหรับ SME ที่ต้องการพัฒนานวัตกรรมสีเขียวหรือ Clean Tech แต่ขาดแคลนทุนวิจัย ภาครัฐต้องทำหน้าที่เชื่อมโยง SME เข้ากับห้องปฏิบัติการในมหาวิทยาลัย สถาบันวิจัย และกองทุนสนับสนุนการวิจัย โดยให้สิทธิประโยชน์ทางภาษีและการสนับสนุนทุน
4) ปลดล็อกการเข้าถึงแหล่งเงินทุน เพราะปัจจุบัน SME สามารถเข้าถึงแหล่งเงินทุนได้ค่อนข้างยากจากธนาคารพาณิชย์ จึงสนับสนุนให้สถาบันการเงินใช้ข้อมูลทางเลือก (Alternative Data) เช่น ยอดขายบนแพลตฟอร์มดิจิทัล หรือข้อมูล e-Tax Invoice ประเมินสินเชื่อ รวมถึงศึกษาการใช้นวัตกรรมทางการเงินใหม่ๆ เช่น Stablecoin หรือ Tokenization เพื่อลดต้นทุนการทำธุรกรรมและเข้าถึงแหล่งเงินทุนได้ง่ายขึ้น
ส่วน ‘การเงินที่ยั่งยืน’ (Sustainable Finance) ที่สนับสนุนเงินทุนสำหรับธุรกิจเพื่อความยั่งยืน เช่น หุ้นกู้สีเขียว (Green Bond) หรือ สินเชื่อสีเขียว (Green Loan) สำหรับ SME ยิ่งเข้าถึงได้ยาก
“จริง ๆ แล้วคิดว่าไม่ได้เป็นเรื่องตรงไปตรงมาขนาดนั้นที่เราจะคาดหวังว่า ตัว Sustainble Finance จะอัตโนมัติมาช่วย SME ได้ ส่วนตัวก็เลยเชื่อว่า เรายังต้องปิดช่องว่างไฟแนนซ์ธรรมดา ยังไม่ต้อง sustainable”
ความยั่งยืนไม่ใช่ทางเลือก แต่คือโอกาสสู่เศรษฐกิจอนาคต
การเตรียมความพร้อมของ SME เพื่อรองรับการเข้าเป็นสมาชิก OECD ของประเทศไทย ไม่ควรมองเป็นเพียงการทำตามกฎระเบียบหรือมองเป็นภาระต้นทุน แต่ควรมองเป็นการสร้างภูมิคุ้มกันและการคว้าโอกาสใน ‘เศรษฐกิจสีเขียว’ (Green Economy)
หัวใจสำคัญของการเปลี่ยนผ่านครั้งนี้คือ ความร่วมมืออย่างเป็นระบบ โดย SME ต้องเริ่มปรับตัวจากจุดที่เห็นผลตอบแทนชัดเจน บริษัทขนาดใหญ่ต้องไม่ทิ้งคู่ค้าใน Supply Chain และภาครัฐต้องเร่งวางโครงสร้างพื้นฐาน ข้อมูล การลดความเสี่ยง และกลไกทางการเงินเพื่อประคอง SME ไทยให้สามารถเติบโตได้อย่างเข้มแข็งและยั่งยืนบนเวทีโลก
