ชาคร เลิศนิทัศน์ นักวิจัยอาวุโส สถาบันวิจัยเพื่อการพัฒนาประเทศไทย (ทีดีอาร์ไอ) ให้ความคิดเห็นต่อมาตรการปรับสิทธิประโยชน์กรณีชราภาพ “3 ขอ” (ขอเลือก ขอคืน ขอกู้) ในร่าง พ.ร.บ.ประกันสังคม ที่คณะรัฐมนตรีมีมติเห็นชอบและเตรียมเสนอเข้าสู่การพิจารณาของสภาผู้แทนราษฎร โดยมีข้อสังเกตว่า เจตนาของการเสนอมาตรการดังกล่าว โดยเฉพาะการขอคืน และขอกู้ มาจากความพยายามในการช่วยแก้ปัญหาทางเศรษฐกิจของแรงงานที่ต้องเผชิญกับความผันผวนด้านรายได้ และมีหนี้สิน
การเปิดโอกาสให้ผู้ประกันตนเข้าถึงเงินชราภาพที่ตนเองได้สะสมมาก่อนเกษียณ เป็นเรื่องที่ต้องออกแบบกลไกให้เหมาะสม โดยคำนึงถึงทั้งความจำเป็นในการใช้เงินปัจจุบัน ความมั่นคงทางรายได้ในวัยเกษียณ และไม่สร้างภาระให้ผู้ประกันตนรายอื่นหรือกระทบความยั่งยืนของกองทุน
ประเด็นสำคัญที่ต้องมีความชัดเจนด้วยว่า เงินชราภาพที่ผู้ประกันตนจะขอคืนหรือใช้เป็นหลักประกันในการกู้นั้นเป็นเงินในส่วนใด เนื่องจากเงินสมทบชราภาพ ไม่ได้มีลักษณะเดียวกับกองทุนสำรองเลี้ยงชีพ ที่เก็บเงินสมทบไว้ในบัญชีส่วนตัวของผู้ประกันตนแต่ละคน แต่เป็นการนำเงินสมทบมารวมกันเป็นกองทุน ดังนั้นการกำหนดให้ผู้ประกันตนสามารถขอคืนและขอกู้ได้ไม่เกิน 30% ของเงินสมทบชราภาพ จึงเป็นเงินที่มาจากกองทุนที่จะต้องจ่ายบำนาญตลอดชีวิตให้ผู้เกษียณทุกคน
คำถามสำคัญจึงอยู่ที่ว่า เมื่อถอนหรือกู้ไปแล้ว จะมีวิธีหักลดบำนาญอย่างไร เพราะร่างพ.ร.บ. ไม่มีรายละเอียดที่ชัดเจน ทำให้ตีความได้ว่าหากไม่มีการปรับลดบำนาญให้สอดคล้องกับเงินที่ถอนออกไป ผู้ขอคืนจะได้เงินก้อนมาใช้ โดยที่บำนาญที่จะได้รับในอนาคตอาจลดลงเพียงเล็กน้อยเมื่อเทียบกับเงินกู้ที่ได้รับ ส่วนต่างดังกล่าวจจึงอาจกลายเป็นต้นทุนของกองทุน หรือเป็นภาระของผู้ประกันตนคนอื่นที่ต้องร่วมแบกรับไปด้วยหรือไม่ แม้ว่าจะไม่ได้ถอนเงินกองทุนออกมาใช้ก็ตาม
แรงจูงใจใช้สิทธิมากกว่าความจำเป็น
“หากการถอนเงินมีต้นทุนต่ำ ผู้ประกันตนอาจมีแรงจูงใจใช้สิทธิมากกว่าความจำเป็น แม้ไม่ได้อยู่ในภาวะเดือดร้อนจริง พฤติกรรมนี้ในทางเศรษฐศาสตร์เรียกว่าMoral Hazard หรือ ปัญหาความเสี่ยงทางศีลธรรม คือสถานการณ์ที่ทำให้คนตัดสินใจใช้สิทธิบางอย่างมากขึ้น เพราะตนเองไม่ต้องรับผิดชอบต่อต้นทุนหรือผลเสียที่เกิดขึ้นทั้งหมด โดยมีผู้อื่นหรือส่วนรวมร่วมแบกรับภาระนั้นแทน ในทางกลับกัน ถ้าหักเต็มตามหลักคณิตศาสตร์ประกันภัย ความเสี่ยงจะย้ายไปที่ตัวผู้ประกันตน บำนาญที่ลดลงอาจไม่พอใช้ยามเกษียณ โดยเฉพาะคนรายได้น้อยที่มีแนวโน้มใช้สิทธิมากที่สุด”
ร่าง พ.ร.บ. ยังไม่ได้กำหนดรายละเอียดเกี่ยวกับแนวทางการหักลดบำนาญไว้อย่างชัดเจน แต่เปิดให้ไปกำหนดในกฎหมายลำดับรองภายหลัง จึงมีข้อกังวลว่าจะมั่นใจได้อย่างไรว่ากลไกดังกล่าวจะไม่ผลักภาระให้กองทุน หรือสร้างความเสี่ยงให้ผู้ประกันตนมากเกินไป
สำหรับมาตรการขอกู้ ความเสี่ยงในอีกรูปแบบหนึ่งที่เคยเกิดขึ้นในสหรัฐฯ กรณีของแผนการออมเพื่อการเกษียณ 401(k) ที่มีลักษณะคล้ายกองทุนสำรองเลี้ยงชีพของไทย ให้สมาชิกกู้จากบัญชีเพื่อการเกษียณของตัวเองได้ โดยมีผลการศึกษาพบว่า ในกลุ่มผู้กู้ที่ออกจากงานขณะที่ยังมีหนี้ค้างชำระ มีสัดส่วนผิดนัดชำระหนี้สูงถึง 86% และเมื่อผิดนัดชำระ สิทธิชราภาพที่ควรเป็นหลักประกันยามเกษียณจะถูกนำไปชำระหนี้แทน
ที่น่ากังวลกว่าคือ การขอกู้อาจเปิดช่องให้เกิดการใช้สิทธิโดยไม่มีความสามารถหรือความตั้งใจชำระคืน โดยไม่ต้องรอให้เกิดภัยพิบัติตามเงื่อนไขที่กำหนด
สถานะกองทุนมีปัญหาความยั่งยืนอยู่แล้ว เงินเสี่ยงหมดใน 25 ปี
ปัจจุบันแม้จะไม่มีมาตรการขอคืนและขอกู้ แต่สถานะกองทุนประกันสังคมมีปัญหาความยั่งยืนเป็นทุนเดิมอยู่แล้ว งานศึกษาของทีดีอาร์ไอภายใต้สมมติฐานของการประมาณการพบว่า กองทุนอาจเริ่มมีดุลเงินสดติดลบราวปี 2580และเงินสะสมจะลดลงจนหมดในช่วงปี 2593–2601 หรือในอีกราว 25–30 ปี ซึ่งสาเหตุมาจากสังคมสูงวัย
การเดินหน้ามาตรการดังกล่าวในตอนนี้เท่ากับเร่งให้เงินไหลออกจากกองทุนเร็วขึ้นไปอีก ที่สำคัญยังไม่มีการเปิดเผยผลประเมินว่ามาตรการเหล่านี้จะกระทบกองทุนมากน้อยเพียงใด ทั้งที่ผู้ประกันตนทุกคนในกองทุนควรได้รู้ก่อนการพิจารณาของสภาผู้แทนราษฎร
“มีบทเรียนจากประเทศชิลี ซึ่งเป็นหนึ่งในประเทศที่เปิดให้ถอนเงินบำนาญช่วงโควิดมากที่สุดในโลกเมื่อเทียบกับขนาดเศรษฐกิจ ผลคือคนราว 4 ล้านคนไม่เหลือเงินในบัญชี และกว่า 10 ล้านคนจะได้บำนาญลดลง งานศึกษาประเมินว่าบำนาญจากเงินสมทบจะลดลงเฉลี่ยประมาณ 28% และเมื่อบำนาญลดลง รัฐต้องจ่ายบำนาญพื้นฐานแบบถ้วนหน้าเพิ่มเพื่อชดเชย คิดเป็นราว 79–92% ของเงินที่ถอนออกไป จึงกลายเป็นภาระภาษีของคนทั้งประเทศ แม้ว่าระบบบำนาญของชิลีจะใช้ระบบบัญชีรายบุคคลที่หักเงินที่ถอนจากบัญชีบำนาญของผู้ถอนเองโดยตรงแตกต่างจากไทย แต่ผลกระทบยังย้อนกลับไปสู่ภาครัฐที่ต้องเพิ่มงบประมาณเพื่อจ่ายบำนาญพื้นฐานชดเชยให้ประชาชน”
4 ข้อเสนอวางกติกาลดความเสี่ยง
ความพยายามสร้างประโยชน์ให้ผู้ประกันตนเป็นเรื่องดี แต่ต้องมาพร้อมความรับผิดชอบต่อระบบโดยรวม ดังนั้นเมื่อรายละเอียดอยู่ในกฎหมายลำดับรอง จะต้องใช้โอกาสนี้วางกติกาลดความเสี่ยงกำหนดหลักเกณฑ์รัดกุม เพื่อให้กระทบบำนาญรายคนและกองทุนน้อยที่สุด โดยมีข้อเสนอคือ
หักบำนาญตามจริงด้วยสูตรที่เปิดเผย และแจ้งผู้ใช้สิทธิก่อนตัดสินใจว่าบำนาญจะลดลงเดือนละเท่าใด
มีกลไกเติมคืน กำหนดช่วงเวลาการชำระคืนที่ชัดเจน เพื่อให้เพียงพอต่อการยังชีพยามเกษียณ
กำหนดนิยามภัยพิบัติให้แคบ ผูกกับความเสียหายรายบุคคลที่ตรวจสอบได้ และจำกัดจำนวนครั้งที่ใช้สิทธิ
เปิดเผยผลประเมินผลกระทบต่อกองทุน ก่อนที่สภาผู้แทนราษฎรจะพิจารณา โดยเฉพาะผลต่อเงินกองทุนเมื่อเทียบกับผู้ใช้สิทธิ “3ขอ” และให้มีการติดตามและเปิดเผยข้อมูลผู้ใช้สิทธิทุกปี ในระยะยาวจะต้องปรับโครงสร้างระบบบำนาญทั้งอัตราเงินสมทบ สูตรคำนวณบำนาญ และอายุเกษียณ เพื่อยืดอายุกองทุนให้ไปต่อได้




