เกมอำนาจ เหนือเหมืองแร่ : จากเมียนมา ‘รัฐซ้อนรัฐ’ วิกฤตสารพิษไหลข้ามพรมแดน

18 พ.ย. 2569 - 11:27

  • มอง 'สารพิษพรมแดน' จากปัญหาเชิง 'อำนาจ'

  • เมียนมา ‘รัฐซ้อนรัฐ’

  • ไทยต้องเล่น (ให้เป็น) คุยจีน-เมียนมา-ว้า

Chemical-Crisis-on-the-Thai-Myanmar-Border-18-November-2026-SPACEBAR-Hero.jpg

วิกฤตสารหนูและโลหะหนักปนเปื้อนใน ‘แม่น้ำกก’ และ ‘แม่น้ำสาย’ กำลังเผยให้เห็นปัญหาที่ซับซ้อนกว่าวิกฤตสิ่งแวดล้อมทั่วไป เพี่ะมลพิษจากกิจกรรม ‘เหมืองแร่’ ในพื้นที่ต้นน้ำฝั่ง ‘เมียนมา’ กลายเป็นสารพิษข้ามพรมแดนที่ส่งผลกระทบต่อประชาชนและทรัพยากรธรรมชาติฝั่งไทย

เบื้องหลังปัญหาส่วนหนึ่งเชื่อมโยงกับอุตสาหกรรมแร่หายาก (Rare Earth) ซึ่งเป็นทรัพยากรยุทธศาสตร์ที่ ‘มหาอำนาจ’ ทั่วโลกต้องการ โดยเฉพาะ ‘จีน’ ที่มีบทบาทสำคัญในธุรกิจเหมืองแร่และห่วงโซ่อุปทานแร่หายาก ขณะที่ ‘สหรัฐฯ’ เริ่มแสดงความสนใจต่อทรัพยากรดังกล่าวในเมียนมา ท่ามกลางการแข่งขันเพื่อถ่วงดุลอำนาจกับจีน

แต่การทำเหมืองในเมียนมาไม่ได้อยู่ภายใต้การควบคุมของรัฐบาลทหารเพียงฝ่ายเดียว เพราะพื้นที่ชายแดนหลายแห่งอยู่ภายใต้อิทธิพลของกองกำลังชาติพันธุ์ติดอาวุธ โดยเฉพาะกองทัพสหรัฐว้า (UWSA) ซึ่งมีอำนาจบริหารจัดการพื้นที่และผลประโยชน์ของตนเอง จนเกิดเป็นโครงสร้างอำนาจซ้อนทับระหว่างรัฐบาลส่วนกลางกับกลุ่มอำนาจในพื้นที่

ดังนั้น การเรียกร้องให้เมียนมาจัดการเหมืองแร่ หรือให้จีนเข้ามารับผิดชอบต่อกลุ่มทุนของตนเองนั้น อาจจะยังไม่ใช่ ‘โจทย์’ สำคัญ แต่ยังรวมถึงการทำความเข้าใจว่าใครมี ‘อำนาจ’ เหนือพื้นที่ต้นน้ำ และ ‘ไทย’ จะเข้าถึงตัวแสดงเหล่านี้ได้อย่างไร เมื่อผู้มีอำนาจในพื้นที่ไม่ได้อยู่ภายใต้รัฐบาลกลาง (เมียนมา) โดยตรง

มอง 'สารพิษพรมแดน' จากปัญหาเชิง 'อำนาจ'

‘ผศ.ดร.ลลิตา หาญวงษ์’ ผู้เชี่ยวชาญด้านกลุ่มชาติพันธุ์ในเมียนมา คณะสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ อธิบายว่า การทำเหมืองแร่ตามแนวชายแดนเมียนมาไม่ได้จำกัดอยู่เฉพาะพื้นที่ต้นน้ำแม่น้ำกกและแม่น้ำสาย แต่กระจายอยู่ในหลายพื้นที่ ตั้งแต่ ‘รัฐฉาน’ ลงมาถึง ‘รัฐคะเรนนี’ และ ‘รัฐกะเหรี่ยง’ โดยปัญหาดังกล่าวต้องพิจารณาควบคู่ไปกับความขัดแย้งภายในประเทศ

เหตุผลสำคัญคือ ตราบใดที่เมียนมายังมี ‘สงครามกลางเมือง’ กองกำลังชาติพันธุ์ยังจำเป็นต้องมีรายได้สำหรับรักษากำลังทหาร จัดหาอาวุธ และคงอำนาจในพื้นที่ กิจกรรมทางเศรษฐกิจที่สร้างรายได้รวดเร็วจึงยังคงดำเนินต่อไป ไม่ว่าจะเป็นยาเสพติด สแกมเซ็นเตอร์ หรือการทำเหมืองแร่ ซึ่งกำลังเป็นทรัพยากรที่ทั่วโลกต้องการ

“ตราบใดก็ตามที่มันยังมีสงครามกลางเมือง ยังมีการสู้รบภายใน ยังมีความจำเป็นที่ชนกลุ่มน้อยจะต้องมีกองกำลังเป็นของตัวเอง มีเงินไปจ้างทหาร ซื้ออาวุธ เรื่องของการสร้างรายได้จากอะไรก็ตามที่มันได้เงินเร็วได้เงินไว มันก็จะยังมีอยู่ต่อไป”

สำหรับอุตสาหกรรมแร่หายาก ‘ลลิตา’ มองว่า ความต้องการทรัพยากรชนิดนี้เพิ่มสูงขึ้นตามการขยายตัวของอุตสาหกรรมเทคโนโลยีและการแข่งขันของประเทศมหาอำนาจ ทำให้พื้นที่ชายแดนเมียนมากลายเป็นแหล่งทรัพยากรที่มีความสำคัญมากขึ้น โดยเฉพาะพื้นที่ตั้งแต่ ‘รัฐคะฉิ่น’ บริเวณชายแดนจีนลงมาถึง ‘รัฐฉาน’ ซึ่งมีการทำเหมืองแร่มาเป็นเวลาหลายปี

ผลกระทบที่เกิดขึ้นไม่ได้มีเพียงการปนเปื้อนของสารพิษในแหล่งน้ำ แต่ยังรวมถึงการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิประเทศจากการระเบิดภูเขา การชะล้างหน้าดิน และการพังทลายของพื้นที่เหมือง ทำให้ตะกอนดินโคลนไหลลงสู่แม่น้ำ

กรณี ‘แม่น้ำสาย’ เป็นตัวอย่างที่เห็นได้ชัด จากเดิมที่น้ำมีความใสจนสามารถมองเห็นหินกรวดใต้แม่น้ำ แต่ปัจจุบันกลับมีสภาพขุ่นข้น ขณะที่เหตุการณ์น้ำท่วมใหญ่ในอำเภอแม่สายเมื่อเกือบสองปีก่อน ก็มีส่วนเกี่ยวข้องกับตะกอนดินโคลนจากกิจกรรมเหมืองแร่ในพื้นที่ต้นน้ำฝั่งเมียนมา

อย่างไรก็ตาม เมื่อพิจารณาในมิติภูมิรัฐศาสตร์ ‘จีน’ กลายเป็นตัวแสดงที่มีบทบาทชัดเจนที่สุดในอุตสาหกรรมเหมืองแร่หายากของพื้นที่ดังกล่าว เนื่องจากมีทั้ง ‘กลุ่มทุน’ และผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจที่เกี่ยวข้อง ขณะที่ ‘สหรัฐฯ’ เริ่มแสดงความสนใจต่อทรัพยากรแร่หายากในเมียนมา ที่เริ่มมีการทำความเห็น - ความเป็นไปได้ ในการเข้าไปลงทุนภายใต้เงื่อนไขที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อมมากกว่าการทำเหมืองของจีน

‘ลลิตา’ ประเมินว่า ท่าทีดังกล่าวยังไม่ใช่ยุทธศาสตร์ที่ชัดเจนของรัฐบาลสหรัฐฯ เพราะแม้จะมีความสนใจในการเข้าไปมีบทบาทเพื่อแข่งขันกับจีน แต่ยังไม่มีแผนปฏิบัติการที่เป็นรูปธรรมว่าจะดำเนินการอย่างไร

ประเด็นนี้จึงสะท้อนให้เห็นว่า ‘วิกฤตสารพิษข้ามแดน’ ไม่ได้แยกขาดจากการแข่งขันด้านทรัพยากรของมหาอำนาจ แต่ในเวลานี้จีนยังเป็นฝ่ายที่มีบทบาทในพื้นที่มากกว่า ขณะที่สหรัฐฯ ยังอยู่ในขั้นสำรวจโอกาสและผลประโยชน์ที่อาจเกิดขึ้น

เมียนมา ‘รัฐซ้อนรัฐ’

อีกด้านหนึ่งที่ทำให้ปัญหาสารพิษข้ามแดนแก้ไขได้ยาก คือ ‘โครงสร้างอำนาจภายในเมียนมา’ ซึ่งไม่ได้รวมศูนย์อยู่ที่รัฐบาลทหารเพียงฝ่ายเดียว โดยเฉพาะพื้นที่ ‘รัฐฉาน’ ที่มีกองกำลังชาติพันธุ์ติดอาวุธหลายกลุ่มมีอำนาจควบคุมพื้นที่ของตนเอง

‘ลลิตา’ อธิบายว่า กรณีพื้นที่ต้นน้ำที่เชื่อมโยงกับแม่น้ำกกและแม่น้ำสาย มีตัวแสดงสำคัญคือ ‘กองทัพสหรัฐว้า’ (UWSA) ซึ่งมีอำนาจในพื้นที่และมีโครงสร้างการปกครองของตนเอง โดยเฉพาะ ‘เขตว้าใต้’ ที่อยู่ติดกับ ‘ชายแดนไทย’ และมีแหล่งเหมืองแร่จำนวนมาก

แม้รัฐบาลทหารเมียนมาจะเป็นรัฐบาลส่วนกลาง แต่ไม่ได้หมายความว่าจะสามารถเข้าไปควบคุมหรือสั่งการพื้นที่ของกองทัพสหรัฐว้าได้โดยตรง เนื่องจากทั้งสองฝ่ายมีข้อตกลงและความสัมพันธ์ด้านผลประโยชน์ที่ต่างฝ่ายต่างรักษาไว้

“การพูดคุยเจรจากับเมียนมาเพียงฝ่ายเดียว มันไม่ประสบผลสำเร็จอย่างแน่นอน เพราะเขาไม่ได้มีอำนาจภายในเขตของว้า เขาไม่มีอำนาจในการเข้าไปจัดการตรงนี้”

ข้อจำกัดดังกล่าวทำให้การเจรจาของไทยกับรัฐบาลเมียนมาเพียงช่องทางเดียวไม่เพียงพอ แม้ฝ่ายไทยจะพยายามหยิบยกปัญหาขึ้นหารือกับผู้นำรัฐบาลทหารและหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง แต่รัฐบาลเมียนมาก็ไม่สามารถรับประกันได้ว่าจะจัดการกิจกรรมเหมืองแร่ในพื้นที่ที่อยู่ภายใต้อิทธิพลของกองกำลังชาติพันธุ์ได้จริง

ขณะเดียวกัน การเข้าถึง ‘ผู้นำระดับสูง’ ของกองทัพสหรัฐว้าก็เป็นอีกโจทย์สำคัญ เพราะโครงสร้างการปกครองของว้าแบ่งออกเป็นว้าเหนือและว้าใต้ โดยมีศูนย์กลางอำนาจอยู่ที่ ‘เมืองปางซาง’ ในเขตว้าเหนือ ขณะที่พื้นที่เหมืองแร่จำนวนมากอยู่ในเขตว้าใต้

'ลลิตา' ชี้ให้เห็นว่า ที่ผ่านมาไทยยังไม่สามารถสร้างช่องทางติดต่อกับผู้นำระดับสูงของปางซางได้อย่างเป็นกิจจะลักษณะ การพูดคุยส่วนใหญ่ยังจำกัดอยู่กับตัวแทนในพื้นที่ ซึ่งไม่ใช่ผู้มีอำนาจตัดสินใจสูงสุด

ปัญหาจึงไม่ได้มีเพียงการเข้าถึงตัวกองกำลัง แต่ยังรวมถึงการไม่มีอาณัติ (Mandate) ที่ชัดเจนจากรัฐบาลไทยว่าจะเข้าไปเจรจาเพื่ออะไร ต้องการให้กองทัพสหรัฐว้าดำเนินการอย่างไร และจะมีมาตรการใดรองรับหากการเจรจาไม่เกิดผล

อีกตัวแสดงที่ไม่อาจมองข้ามคือ ‘จีน’ แม้รัฐบาลปักกิ่งจะมีท่าทีแบ่งรับแบ่งสู้ โดยอ้างว่าไม่สามารถควบคุมบริษัทเอกชนที่เข้าไปลงทุนในเมียนมาได้ทั้งหมด แต่ ‘ลลิตา’ มองว่าจีนไม่อาจปฏิเสธความรับผิดชอบได้ทั้งหมด เพราะการลงทุนขนาดใหญ่ของบริษัทเหล่านี้ย่อมมีความเกี่ยวข้องกับระบบอนุมัติและการกำกับดูแลของจีน

เธอเห็นว่าไทยต้องใช้เครื่องมือต่อรองกับจีนให้มากขึ้น แทนที่จะยอมรับคำอธิบายว่ารัฐบาลปักกิ่งไม่มีอำนาจจัดการบริษัทของตนเอง เพราะในทางปฏิบัติ จีนมีศักยภาพในการกดดันกลุ่มทุนเหล่านี้ เพียงแต่จะเลือกใช้อำนาจดังกล่าวหรือไม่เท่านั้น

ไทยต้องเล่น (ให้เป็น) คุยจีน-เมียนมา-ว้า

เมื่อปัญหามีตัวแสดงหลายฝ่ายและแต่ละฝ่ายต่างมีอำนาจเหนือพื้นที่หรือผลประโยชน์ของตนเอง นักวิชาการด้านเมียนมาศึกษา เห็นว่า ประเทศไทยจำเป็นต้องปรับยุทธศาสตร์การต่างประเทศ ไม่ควรฝากความหวังไว้กับการเจรจากับรัฐบาลเมียนมาหรือจีนเพียงฝ่ายเดียว แต่ต้องเปิดช่องทางพูดคุยกับทุกฝ่ายควบคู่กัน

โดยการดำเนินนโยบายจำเป็นต้องมีความยืดหยุ่นและใช้ยุทธวิธีให้เหมาะสมกับตัวแสดงแต่ละฝ่าย โดยการเจรจากับรัฐบาลเมียนมายังคงมีความจำเป็น เพราะเป็นช่องทางที่ไทยต้องได้รับความเห็นชอบในการดำเนินการใดๆ ในพื้นที่ของประเทศเพื่อนบ้าน แต่ขณะเดียวกันก็ต้องสร้างช่องทางติดต่อกับกองทัพสหรัฐว้าและเพิ่มแรงกดดันต่อจีนอย่างจริงจัง

“คุณต้องเล่นให้เป็น คุณต้องมีแท็กติก คุณต้องมีความชาญฉลาดในการเล่น คุณเล่นแบบหน้าเปิดก็คุยกับเมียนมาไป แต่ในเรื่องของว้า เราต้องตั้งอาณัติให้ชัดเจนว่า ถ้าเราติดต่อปางซางได้แล้ว เราจะไปคุยอะไรกับเขา”

สำหรับกลไกการขับเคลื่อนภายในประเทศไทย ‘ลลิตา’ เสนอให้ ‘สภาความมั่นคงแห่งชาติ’ (สมช.) เป็นหน่วยงานหลัก โดยต้องได้รับอาณัติจาก ‘นายกรัฐมนตรี’ อย่างชัดเจน เพื่อให้สามารถประสานงานกับตัวแสดงต่างๆ ได้อย่างเป็นระบบ ไม่ใช่ต่างหน่วยงานต่างดำเนินการโดยไม่มีเป้าหมายร่วมกัน

สิ่งสำคัญคือการกำหนดผลลัพธ์ที่เป็นรูปธรรม เช่น การลดปริมาณสารพิษในแม่น้ำกกให้ได้กี่เปอร์เซ็นต์ภายในระยะเวลาเท่าใด พร้อมมีตัวชี้วัดและหน่วยงานรับผิดชอบที่ชัดเจน เพราะผลกระทบต่อสุขภาพของประชาชนไม่สามารถรอให้การเจรจาระหว่างประเทศดำเนินไปอย่างไร้กำหนดเวลาได้

“ตอนนี้มันรอไม่ได้แล้วค่ะ เพราะผลกระทบต่อสุขภาพของประชาชนมันมีเยอะมาก ทั้งการเกิดมะเร็งสะสม การเกิดสารพิษสะสม ถ้าเรายิ่งรอต่อไปว่าใครจะไปคุยกับใคร มันไม่ได้ค่ะ”

‘ลลิตา’ ยังมองว่า การแก้ไขปัญหาที่ผ่านมาให้ความสำคัญกับการจัดการผลกระทบที่ปลายทางมากเกินไป ไม่ว่าจะเป็นการติดตั้งเครื่องกรองน้ำหรือการจัดหาระบบน้ำประปา ทั้งที่ต้นตอของปัญหายังคงอยู่ในพื้นที่เหมืองแร่ฝั่งเมียนมา

ส่วนการนำประเด็นเข้าสู่ ‘เวทีอาเซียน’ เห็นว่าไทยไม่ควรคาดหวังมากเกินไป เนื่องจากอาเซียนยังไม่มีกลไกที่มีประสิทธิภาพเพียงพอในการกดดันผู้ก่อมลพิษข้ามพรมแดน อีกทั้งปัญหานี้ยังเกี่ยวข้องกับตัวแสดงที่ไม่ใช่รัฐ (Non-state Actor) ซึ่งอยู่นอกเหนือกลไกความร่วมมือระหว่างรัฐบาลแบบปกติ

ท้ายที่สุด วิกฤตสารพิษในแม่น้ำกกและแม่น้ำสายจึงไม่ใช่เพียงเรื่องของการจัดการสิ่งแวดล้อม แต่เป็นภาพสะท้อนของการแข่งขันด้านทรัพยากรระหว่างมหาอำนาจ การทับซ้อนของอำนาจรัฐกับกองกำลังชาติพันธุ์ และข้อจำกัดของการทูตไทยในการรับมือกับปัญหาข้ามพรมแดน

โจทย์ของประเทศไทยจึงไม่ใช่แค่การเรียกร้องให้ฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งรับผิดชอบ แต่ต้องมองให้ออกว่าใครมีอำนาจตัดสินใจ ใครมีผลประโยชน์ และจะใช้เครื่องมือใดเข้าไปต่อรองกับแต่ละฝ่ายได้อย่างมีประสิทธิภาพ

เพราะหากไทยยังแก้ปัญหาอยู่เพียงปลายทาง ขณะที่ต้นตอของมลพิษยังดำเนินต่อไป วิกฤตสารพิษข้ามแดนก็อาจไม่ได้หยุดอยู่แค่แม่น้ำกกและแม่น้ำสาย แต่จะกลายเป็นความท้าทายระยะยาวต่อความมั่นคงของทรัพยากรธรรมชาติและชีวิตประชาชนตามแนวชายแดน


เรื่องเด่นประจำสัปดาห์