ภาพแม่น้ำสายที่ไหลผ่านเส้นแบ่งเขตแดนไทย-เมียนมา ใน อำเภอแม่สาย จังหวัดเชียงราย เป็นเสมือนสายโลหิตหล่อเลี้ยงวิถีชีวิต เศรษฐกิจการค้า และการอุปโภคบริโภคของผู้คนชายแดนมาอย่างยาวนาน
แต่ภาพอันคุ้นตากลับถูกแทนที่ด้วยความตื่นตระหนก เมื่อแม่น้ำสาย เกิดการเปลี่ยนแปลงกลายเป็นสีขุ่นแดงเข้มอย่างผิดปกติ พร้อมกับการตรวจพบมลพิษโลหะหนักตกค้างในระดับวิกฤต โดยเฉพาะ "สารหนู" ที่พุ่งทะลุเกินค่ามาตรฐานความปลอดภัย และในบางจุดสูงถึง 28 เท่า รวมทั้งสารตะกั่วที่เกินเกณฑ์มาตรฐาน
วิกฤตการณ์ครั้งนี้ซัดกระหน่ำเข้าใส่สิทธิขั้นพื้นฐานในการดำรงชีวิตของประชาชนโดยตรง เมื่อการประปาส่วนภูมิภาค (กปภ.) สาขาแม่สาย จำเป็นต้องปรับลดกำลังการผลิตลงอย่างกะทันหัน เนื่องจากสภาพน้ำดิบมีตะกอนข้นและ มีสารพิษสะสมสูงเกินกว่าระบบกรองน้ำปกติ จะกำจัดได้
ชาวบ้านและภาคประชาสังคมต่างลุกขึ้นมาส่งเสียงเรียกร้องด้วยความหวาดผวาว่า สารพิษ เหล่านี้จะไม่เพียงแทรกซึมอยู่ในน้ำประปา หากแต่กำลังซึมลึกสู่แหล่งน้ำบาดาล แปลงเกษตรกรรม และ ห่วงโซ่อาหารของ จังหวัดเชียงราย จนกลายเป็นคำถามส่งตรงไปยังหน่วยงานภาครัฐและบรรดานักการเมือง ว่า เหตุใดประชาชนจึงต้องแบกรับชะตากรรมจากภัยเงียบข้ามพรมแดนเช่นนี้
ความเดือดร้อนที่ปะทุขึ้นในแม่สาย ได้ลุกลามจนกลายเป็นประเด็นระดับชาติ พร้อมกับกระตุกให้สังคมหันกลับมาจับตามองภูมิทัศน์การเมืองเมืองเหนือแห่งนี้อีกครั้ง เพราะในวันที่ประชาชนกำลังมองหา "ที่พึ่ง" เพื่อปลดเปลื้องมลพิษออกจากสายน้ำ
จังหวัดเชียงราย กลับกำลังเผชิญกับการจัดระเบียบ ขั้วอำนาจการเมืองใหม่ ที่พลิกผันอย่างคาดไม่ถึง
จาก 'แดงทั้งแผ่นดิน' สู่ 'เขียวกลืนเมือง'
หากย้อนประวัติศาสตร์การเมืองร่วมสมัย จังหวัดเชียงราย เคยเป็นพื้นที่ของ "คนเสื้อแดง" นับตั้งแต่ยุค พรรคไทยรักไทย พรรคพลังประชาชน จนถึงพรรคเพื่อไทย ที่สามารถกวาดเก้าอี้สมาชิกสภาผู้แทนราษฎร (สส.) ได้อย่างเบ็ดเสร็จเด็ดขาดต่อเนื่องยาวนาน
แต่รอยร้าวในกำแพงเมืองสีแดงเริ่มปรากฏชัด เมื่อกระแสการเมืองของ "พรรคสีส้ม" ปะทุขึ้นในการเลือกตั้งปี 2562 และเลือกตั้งปี 2566 เมื่อพรรคก้าวไกลเดิ สร้างปรากฏการณ์เจาะฐานที่มั่นเข้ายึดเก้าอี้ สส. เชียงราย ไปได้ถึง 3 ที่นั่ง ปล่อยให้ พรรคเพื่อไทย เหลือพื้นที่ยึดครองเพียง 4 ที่นั่ง และเริ่มส่งสัญญาณถึงความเสื่อมคลายของมนต์ขลังแลนด์สไลด์
กระทั่งการเลือกตั้งสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรปี 2569 แผนที่การเมืองเชียงรายก็แปรสภาพครั้งใหญ่เมื่อ "พรรคสีเขียว" หรือ พรรคกล้าธรรม เดินหน้ากลืนกินพื้นที่เชียงราย ผ่านยุทธศาสตร์การเมืองเชิงปฏิบัติการผนึกกำลังเข้ากับกลุ่มการเมืองบ้านใหญ่และอดีต สส. ขวัญใจท้องถิ่นที่มีเครือข่ายมวลชนหนาแน่น
การดึงตัว พิทักษ์ แสงคำ อดีตสมาชิกสภา อบจ. เชียงราย, สุรสิทธิ์ เจียมวิจักษณ์ อดีต สส. หลายสมัย, รวมถึง มลธิชา ไชยบาล และ สุธีระพงษ์ วันไชยธนวงศ์ ลงสนาม ส่งผลให้ พรรคกล้าธรรม ผงาดกวาดชัยชนะได้ถึง 4 เขต
ในขณะเดียวกัน พรรคเพื่อไทย เจ้าของพื้นที่ดั้งเดิม กลับถูกต้อนจนมุมเหลือ สส. ในพื้นที่เพียง 2 ที่นั่ง ซึ่งล้วนเป็นฐานที่มั่นส่วนบุคคลของทายาทบ้านใหญ่ระดับแกนนำอย่าง ธนรัช จงสุทธานามณี ในเขต 1 และ ปิยะรัฐชย์ ติยะไพรัช ในเขต 2
ส่วน พรรคภูมิใจไทย ยังคงเหนียวแน่นในเขต 5 ด้วยการรักษาเก้าอี้ของ รังสรรค์ วันไชยธนวงศ์ เอาไว้ได้
ส่วน พรรคประชาชน พ่ายแพ้ราบคาบทุกเขตเลือกตั้งในรอบนี้
ท้องถิ่น'สีน้ำเงิน' บดขยี้ป้อมค่าย 'เพื่อไทย'
ความเปลี่ยนแปลงของการเมืองระดับชาติในเชียงราย มีความสอดรับอย่างแยกไม่ออกกับการเมืองท้องถิ่น โดยเฉพาะเก้าอี้ นายกองค์การบริหารส่วนจังหวัด (อบจ.) เชียงราย ซึ่งเป็นสมรภูมิห้ำหั่นระหว่าง 2 ตระกูลการเมือง
ผลการเลือกตั้งนายก อบจ. เชียงรายรอบล่าสุด จบลงด้วยชัยชนะของ อทิตาธร วันไชยธนวงศ์ นายก อบจ. แชมป์เก่า บุตรสาวของ สมบูรณ์ วันไชยธนวงศ์ อดีต สส.เชียงราย หลายสมัย สามารถเอาชนะ สลักจฤฎดิ์ ติยะไพรัช ผู้สมัครที่ พรรคเพื่อไทย ส่งเข้าประกวดไปได้
แม้ อทิตาธร จะลงสมัครในนามผู้สมัครอิสระ แต่ในวงการเมืองต่างทราบดีว่า บ้านใหญ่วันไชยธนวงศ์ มีความสัมพันธ์แนบแน่นกับ พรรคภูมิใจไทย
เมื่อชัยชนะในสนาม อบจ. ตกเป็นของ อทิตาธร ประกอบกับการแตกหน่อทางการเมืองระดับชาติที่ รังสรรค์ วันไชยธนวงศ์ สวมเสื้อภูมิใจไทย และ สุธีระพงษ์ วันไชยธนวงศ์ เข้าสังกัดค่าย กล้าธรรม ย่อมสะท้อนว่าเครือข่าย "วันไชยธนวงศ์" ได้สยายปีกครอบคลุมกลไกอำนาจและงบประมาณท้องถิ่นทั่วทั้งจังหวัด
ในทางตรงกันข้าม พรรคเพื่อไทย ซึ่งเคยเป็นผู้กำหนดทิศทางลมในเชียงราย กลับต้องตกอยู่ในสภาพตั้งรับอย่างหนักหน่วง แม้จะมี สส. รุ่นใหม่อย่าง ธนรัช จงสุทธานามณี และ ปิยะรัฐชย์ ติยะไพรัช ยืนหยัดรักษาพื้นที่เขต 1 และเขต 2 เอาไว้ได้ แต่สภาพโดยรวมกลับกลายเป็นการถูกปิดล้อมด้วยสีเขียวและสีน้ำเงิน ทั้งในระดับท้องถิ่นและระดับชาติ
'แม่สายสะอื้น' วิกฤต 'สารหนูข้ามพรมแดน'
ท่ามกลางสมการอำนาจที่ลงตัวระหว่างขั้วการเมือง วิกฤตการณ์สารหนูปนเปื้อนในแม่น้ำสาย กลับกลายเป็นการบ้านข้อใหญ่ที่กระแทกเข้าใส่ผู้มีอำนาจ
ต้นเหตุของสารหนูและโลหะหนักที่ไหลบ่าลงสู่แม่น้ำสาย เกิดจากกิจกรรม เหมืองทองคำและเหมืองแร่หายาก ในเขตรัฐฉาน ประเทศเมียนมา โดยเฉพาะบริเวณดอยก่อวันและพื้นที่ใกล้เคียง ซึ่งมีเหมืองเปิดหน้าดินนับสิบแห่ง
การชะล้างหน้าดินและสารเคมีจากการแต่งแร่ได้ไหลลงสู่ลำน้ำสายและลำห้วยสาขาอย่างต่อเนื่อง ส่งผลให้คุณภาพน้ำอยู่ในภาวะอันตรายรุนแรงต่อระบบนิเวศและสุขภาพของมนุษย์
ในภาวะเช่นนี้ ความช่วยเหลือที่ประชาชนต้องการไม่ได้จำกัดอยู่เพียงการนำรถบรรทุกน้ำดื่มเคลื่อนที่มาแจกจ่ายบรรเทาความเดือดร้อนเฉพาะหน้า หรือการที่ กปภ. ต้องดิ้นรนปรับกระบวนการผลิตด้วยการเติมคลอรีน เพื่อเร่งตกตะกอนโลหะหนักเท่านั้น
หากแต่สังคมกำลังจับจ้องว่า ผู้แทนของพวกเขาจะขับเคลื่อนมาตรการในระดับนโยบายอย่างไร สส. ในพื้นที่กำลังเผชิญแรงกดดัน
ขณะที่องค์การบริหารส่วนจังหวัดเชียงราย ภายใต้การนำของ อทิตาธร วันไชยธนวงศ์ ย่อมไม่อาจหลีกเลี่ยงภาระหน้าที่ในฐานะฝ่ายบริหารท้องถิ่น โดยเฉพาะการจัดสรรงบประมาณสนับสนุนระบบตรวจวัดคุณภาพน้ำอัตโนมัติ การเร่งขุดเจาะแหล่งน้ำใต้ดินที่ปลอดภัย และการบูรณาการร่วมกับสำนักงานสาธารณสุขจังหวัด เพื่อตรวจคัดกรองสารพิษสะสมในร่างกายของประชาชนกลุ่มเสี่ยงอย่างต่อเนื่อง
วิกฤตสารหนูปนเปื้อนในแม่น้ำสายไทำหน้าที่เป็น "มาตรวัด" ประสิทธิภาพและความจริงใจของนักการเมืองเชียงราย
การก้าวขึ้นมาเรืองอำนาจของ พรรคกล้าธรรม และ บ้านใหญ่วันไชยธนวงศ์ ทั้งในระดับชาติและระดับท้องถิ่น อบจ. ย่อมตามมาด้วยต้นทุนความคาดหวังของประชาชน
ในสายตาของชาวบ้านที่กำลังเดือดร้อน พวกเขาไม่ได้สนใจว่าผู้แทนราษฎรจะสังกัดค่ายสีเขียว สีน้ำเงิน สีแดง หรือสีส้ม
ชัยชนะจากการเลือกตั้งอาจการันตีจำนวนเก้าอี้และงบประมาณ แต่ศรัทธาของประชาชนนั้นเปราะบางดั่งสายน้ำ หากขั้วอำนาจปัจจุบันไม่สามารถแปรเปลี่ยนอำนาจทางการเมือง ให้กลายเป็นการปกป้องชีวิต ความปลอดภัย และสิทธิขั้นพื้นฐานของประชาชนได้อย่างเป็นรูปธรรม
สายน้ำสายที่กำลังปนเปื้อนสารพิษในวันนี้ ก็พร้อมที่จะกลายสภาพเป็นกระแสน้ำเชี่ยวกราก ซัดพาขั้วอำนาจเก่าและใหม่ ให้พังทลายลงในคูหาเลือกตั้งรอบหน้าก็เป็นได้
