ศึกงบ ‘สสส.’ ปชป.ประสานเสียงค้าน ‘รื้อระบบภาษีบาป’

ในการประชุมสภาผู้แทนราษฎรเพื่อรับทราบรายงานตามมาตรา 36 แห่งพระราชบัญญัติกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ พ.ศ. 2544 ประจำปี 2567 และประจำปี 2568 มีสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรจากพรรคประชาธิปัตย์ 3 คน ได้แก่ อภิสิทธิ์ เวชชาชีวะ, สาทิตย์ วงศ์หนองเตย และรัดเกล้า อินทวงศ์ สุวรรณคีรี ร่วมอภิปรายแสดงจุดยืนต่อทิศทางการดำเนินงานของสำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) โดยเฉพาะข้อเสนอแก้ไขกฎหมายเพื่อเปลี่ยนแปลงที่มาของรายได้จากภาษีสุราและยาสูบ หรือภาษีบาป 2% กลับไปใช้งบประมาณรายจ่ายประจำปีผ่านระบบงบประมาณปกติ

ทั้งสามคนสะท้อนข้อกังวลว่า การเปลี่ยนแปลงดังกล่าวอาจกระทบต่อความเป็นอิสระ ความต่อเนื่องในการดำเนินงาน และบทบาทของภาคประชาสังคม พร้อมยืนยันว่าการแก้ไขข้อบกพร่องของ สสส. ควรมุ่งยกระดับธรรมาภิบาลและประสิทธิภาพการทำงาน มากกว่าการรื้อระบบงบประมาณที่เป็นหลักประกันความเป็นอิสระขององค์กร

อภิสิทธิ์ย้ำหลักการตั้ง สสส. ถูกทาง ชี้วินัยการคลังไม่ใช่เหตุผลเพียงพอ

อภิสิทธิ์ เวชชาชีวะ สส.บัญชีรายชื่อ หัวหน้าพรรคประชาธิปัตย์ และอดีตประธานกรรมการ สสส. ยืนยันว่า ปรัชญาและหลักการจัดตั้ง สสส. ยังคงเป็นแนวทางที่ถูกต้องและควรธำรงรักษาไว้ โดยมีแนวคิดสำคัญ 2 ประการ คือ การสร้างเสริมสุขภาพควรขับเคลื่อนโดยภาคประชาชน ทั้งองค์กรพัฒนาเอกชน ชุมชน และองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น มากกว่าการดำเนินงานผ่านระบบราชการ และจำเป็นต้องมีองค์กรตัวกลางทำหน้าที่กลั่นกรองและสนับสนุนงบประมาณอย่างมั่นคง ต่อเนื่อง และเป็นอิสระจากการแทรกแซง

ด้วยเหตุนี้ จึงมีการกำหนดให้รายได้ของ สสส. เชื่อมโยงกับภาษีสินค้าที่ส่งผลกระทบต่อสุขภาพ เพื่อสร้างหลักประกันด้านงบประมาณ โดยผลการดำเนินงานที่ผ่านมาแสดงให้เห็นว่า การรณรงค์ของ สสส. สามารถเข้าถึงประชาชนและอยู่ในความทรงจำได้มากกว่าการรณรงค์ของหน่วยงานราชการ

ส่วนข้อเสนอให้ดึงงบประมาณ สสส. กลับเข้าสู่ระบบงบประมาณปกติ โดยอ้างเหตุผลเรื่องวินัยการเงินการคลังและความโปร่งใสนั้น อภิสิทธิ์มองว่ายังมีน้ำหนักไม่เพียงพอ ทั้งในด้านรายรับและรายจ่าย พร้อมตั้งข้อสังเกตว่า หากรัฐบาลต้องการแก้ไขปัญหาวินัยการคลัง ควรให้ความสำคัญกับภาระหนี้จากการใช้ธนาคารของรัฐดำเนินนโยบายรัฐบาล ซึ่งมีมูลค่ารวมระดับล้านล้านบาทก่อน

ขณะที่ข้ออ้างเรื่องการตรวจสอบรายจ่ายให้โปร่งใสมากขึ้น อภิสิทธิ์ได้ตั้งคำถามกลับไปยังรัฐบาลว่า ควรเปิดเผยรายละเอียดการใช้จ่ายงบกลางที่นายกรัฐมนตรีเป็นผู้อนุมัติ เพื่อนำมาเปรียบเทียบกับระบบตรวจสอบงบประมาณของ สสส. ว่ามีความโปร่งใสและตรวจสอบได้มากกว่าจริงหรือไม่

อย่างไรก็ตาม ในฐานะอดีตประธานกรรมการ สสส. อภิสิทธิ์ยอมรับว่าองค์กรยังมีเรื่องที่ต้องปรับปรุง โดยเฉพาะการจัดสรรทุนที่ต้องไม่กระจุกตัวอยู่กับเครือข่ายกลุ่มใดกลุ่มหนึ่ง และการกำหนดเป้าหมายการทำงานที่ต้องไม่เป็นนามธรรมกว้างเกินไปจนถูกมองว่าดำเนินภารกิจเกินขอบเขต

นอกจากนี้ ยังตั้งคำถามถึงปัญหาสุขภาพที่ สสส. ต้องเร่งหาทางออกอย่างเป็นรูปธรรม ทั้งพฤติกรรมการดื่มสุราที่ยังเพิ่มขึ้น ปัญหาโครงสร้างภาษีบุหรี่ และการแพร่ระบาดของบุหรี่ไฟฟ้าที่เติบโตอย่างรวดเร็วและส่งผลกระทบต่อเด็กและเยาวชน

อภิสิทธิ์ทิ้งท้ายว่า ความท้าทายสำคัญของ สสส. คือการทำให้รัฐบาลเข้าใจว่า การรณรงค์สร้างความตระหนักรู้เป็นเพียงจุดเริ่มต้นของการเปลี่ยนแปลงเท่านั้น การปรับพฤติกรรมสุขภาพของประชาชนให้เกิดผลจริงจำเป็นต้องมีมาตรการของรัฐเข้ามาสนับสนุนควบคู่กัน ทั้งมาตรการทางภาษี เช่น ภาษีน้ำตาลและภาษีเกลือ รวมถึงการบังคับใช้กฎหมายอย่างจริงจัง เพื่อสร้างสุขภาวะที่ดีให้แก่สังคมอย่างยั่งยืน

‘สาทิตย์’ เปิดปม “ขอพันล้าน” ตั้งข้อสงสัยการเมืองไม่พอใจแทรกแซงงบฯ ไม่ได้

ด้านสาทิตย์ วงศ์หนองเตย สส.บัญชีรายชื่อ พรรคประชาธิปัตย์ แสดงความกังวลต่ออนาคตของ สสส. ภายหลัง สส. พรรคภูมิใจไทยเสนอร่างกฎหมายแก้ไขที่มาของรายได้กองทุน โดยให้กลับไปขอรับจัดสรรงบประมาณรายจ่ายประจำปีผ่านรัฐสภา แทนระบบภาษีจัดสรรเฉพาะ (Earmarked Tax) จากภาษีบาป

สาทิตย์ย้อนถึงที่มาของกฎหมายจัดตั้ง สสส. ซึ่งเริ่มผลักดันในสมัยรัฐบาลชวน หลีกภัย โดยมีอภิสิทธิ์ เวชชาชีวะ และพิสิฐ ลี้อาธรรม ร่วมกับภาคประชาสังคมและบุคลากรด้านสาธารณสุข จนประสบความสำเร็จในการผลักดันเป็นกฎหมายเมื่อปี 2544

ทั้งนี้ ในช่วงจัดตั้ง สสส. กระทรวงการคลังและนักเศรษฐศาสตร์เคยแสดงความกังวลเรื่องวินัยการเงินการคลังเช่นเดียวกัน แต่รัฐบาลในขณะนั้นยืนยันใช้ระบบจัดเก็บภาษีบาป 2% เพื่อเป็นหลักประกันความมั่นคง ต่อเนื่อง และเป็นอิสระจากการแทรกแซงทางการเมือง

สาทิตย์อธิบายว่า หาก สสส. ต้องพึ่งพางบประมาณรายปี การจัดสรรเงินอาจขึ้นอยู่กับความพอใจของรัฐบาลแต่ละชุด รัฐบาลที่เห็นด้วยก็อาจสนับสนุนงบประมาณ ขณะที่รัฐบาลที่ไม่เห็นด้วยก็อาจตัดลดงบลง ซึ่งจะส่งผลกระทบต่อเจตนารมณ์ขององค์กรและเครือข่ายภาคประชาสังคมที่ร่วมกันสร้างมาตลอดกว่า 20 ปี

อย่างไรก็ตาม ประเด็นที่สาทิตย์หยิบยกขึ้นมาอภิปราย คือข้อสงสัยเกี่ยวกับเบื้องหลังการเสนอแก้ไขกฎหมายครั้งนี้ โดยตั้งคำถามว่า อาจมีสาเหตุมาจากความไม่พอใจของฝ่ายการเมืองที่ไม่สามารถเข้าไปแทรกแซงการจัดสรรงบประมาณของ สสส. ได้ตามต้องการหรือไม่

สาทิตย์ระบุว่า มีกระแสข่าวเกี่ยวกับการขอรับงบประมาณจาก สสส. รวมมูลค่ากว่า 1,000 ล้านบาท ซึ่งถูกปฏิเสธและส่งกลับไปตามหลักเกณฑ์ของกองทุน โดยแบ่งเป็น 3 กรณี ได้แก่

1. ผู้ดำรงตำแหน่งระดับสูงทางการเมืองในรัฐบาล ขอรับงบประมาณหลายร้อยล้านบาท โดยไม่ได้ขอให้จังหวัดของตนเอง แต่เป็นจังหวัดที่มีบุคคลในครอบครัวดำรงตำแหน่งผู้นำองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น
2. ที่ปรึกษาของผู้ดำรงตำแหน่งระดับสูงทางการเมืองรายดังกล่าว ขอรับงบประมาณเพิ่มเติมอีกหลายร้อยล้านบาท โดยระบุเจาะจงพื้นที่บางจังหวัดเป็นวงเงินนับร้อยล้านบาท
3. กระทรวงสาธารณสุข ยื่นขอรับงบประมาณจาก สสส. อีกกว่า 800 ล้านบาท

สาทิตย์ตั้งข้อสังเกตว่า แม้ปัจจุบัน สสส. จะมีความเป็นอิสระจากระบบงบประมาณแผ่นดิน แต่ยังมีกระแสข่าวเกี่ยวกับความพยายามแทรกแซงการจัดสรรงบประมาณลงพื้นที่เฉพาะเจาะจง หากมีการแก้ไขกฎหมายและนำกองทุนกลับไปอยู่ภายใต้ระบบงบประมาณปกติ อาจยิ่งเปิดช่องให้เกิดการแทรกแซงหรือการเรียกรับผลประโยชน์ หรือที่เรียกว่า “กินหัวคิว” ได้มากขึ้น

พร้อมตั้งคำถามถึงความเป็นธรรมในการจัดสรรงบประมาณให้ประชาชนทั่วประเทศ หากระบบการจัดสรรต้องขึ้นอยู่กับการตัดสินใจของฝ่ายการเมืองมากกว่าเกณฑ์และวัตถุประสงค์ด้านสุขภาพ

อย่างไรก็ตาม สาทิตย์ย้ำว่า สสส. เองก็ต้องเร่งปรับปรุงระบบธรรมาภิบาลและกลไกตรวจสอบโครงการต่าง ๆ ให้มีความโปร่งใสและเป็นรูปธรรมมากขึ้น พร้อมเรียกร้องให้ผู้เกี่ยวข้องออกมาชี้แจงข้อเท็จจริงเกี่ยวกับกระแสข่าวการของบประมาณนับพันล้านบาท เพื่อให้สังคมได้รับทราบอย่างตรงไปตรงมา

‘รัดเกล้า’ จี้เปิดข้อบกพร่อง 4 ด้าน ชี้แก้ระบบงบฯ ไม่ใช่ทางออก

ขณะที่รัดเกล้า อินทวงศ์ สุวรรณคีรี สส.บัญชีรายชื่อ พรรคประชาธิปัตย์ แสดงจุดยืนสนับสนุนให้ สสส. ยังคงได้รับเงินบำรุงจากภาษีสุราและยาสูบในอัตรา 2% โดยตรง พร้อมคัดค้านแนวคิดยกเลิกระบบภาษีจัดสรรเฉพาะ (Earmarked Tax) เพื่อเปลี่ยนไปใช้งบประมาณรายจ่ายประจำปีแทน

รัดเกล้าย้อนถึงเจตนารมณ์การจัดตั้ง สสส. ในสมัยรัฐบาลชวน หลีกภัย ซึ่งยึดหลัก “การสร้างนำซ่อม” โดยการจัดสรรรายได้ผ่านภาษีเฉพาะเจาะจงมีเหตุผลสำคัญ 3 ประการ ได้แก่ การสร้างความเป็นอิสระและความมั่นคงทางงบประมาณโดยไม่ต้องต่อรองกับฝ่ายการเมือง การทำงานป้องกันโรคที่ต้องใช้ระยะเวลายาวนานและไม่ควรต้องแข่งขันกับโครงการระยะสั้นในการของบประมาณรายปี และหลักความเป็นธรรมที่สินค้าทำลายสุขภาพต้องมีส่วนร่วมรับผิดชอบต่อสังคม

สำหรับร่างกฎหมาย 4 ฉบับจากพรรคภูมิใจไทยที่เสนอให้ยกเลิกเงินบำรุง สสส. โดยอ้างเหตุผลด้านวินัยการเงินการคลังนั้น รัดเกล้าระบุว่า จากการเปิดรับฟังความคิดเห็นของประชาชนประมาณ 85,000 คน พบว่ากว่า 90% ไม่เห็นด้วยกับข้อเสนอดังกล่าว

นอกจากนี้ ยังอ้างถึงพระราชบัญญัติวินัยการเงินการคลังของรัฐ พ.ศ. 2561 มาตรา 82 ซึ่งบัญญัติข้อยกเว้นให้กฎหมายที่มีผลบังคับใช้อยู่ก่อนแล้วสามารถดำเนินการต่อไปได้ โดยไม่มีผลย้อนหลัง

รัดเกล้ายังตั้งข้อสังเกตว่า หากรัฐบาลต้องการแก้ไขปัญหาวินัยการเงินการคลัง ควรให้ความสำคัญกับภาระหนี้ตามมาตรา 28 ซึ่งเกิดจากการที่รัฐให้ธนาคารของรัฐสำรองจ่ายเงินดำเนินนโยบายไปก่อน โดยปัจจุบันมียอดค้างชำระสูงถึง 1.13 ล้านล้านบาท

อย่างไรก็ตาม รัดเกล้าไม่ได้มองข้ามข้อบกพร่องในการทำงานของ สสส. โดยชื่นชมผลงานที่ประสบความสำเร็จ อาทิ การสนับสนุนภาคีเครือข่ายรายใหม่กว่า 72% โครงการพักตับยืดชีวิตที่ช่วยลดสัดส่วนผู้มีค่าเอนไซม์ตับผิดปกติจาก 32% เหลือ 17% รวมถึงการได้รับความสนใจในระดับนานาชาติ โดยมีองค์การอนามัยโลก (WHO) และผู้แทนจาก 25 ประเทศเข้ามาศึกษาดูงาน

ขณะเดียวกัน ยังหยิบยกข้อบกพร่องจากรายงานประจำปี 2567 และ 2568 ขึ้นมาตั้งคำถามต่อผู้บริหาร สสส. รวม 4 ประเด็นสำคัญ ดังนี้

1. ฐานะการเงินขาดดุลต่อเนื่อง

สสส. มีผลการดำเนินงานขาดดุลติดต่อกัน 2 ปี โดยปี 2567 ขาดดุล 243.79 ล้านบาท และปี 2568 ขาดดุลเพิ่มขึ้นอีก 414 ล้านบาท ขณะที่รายได้จากภาษีลดลง 188 ล้านบาท

2. ภาระผูกพันงบประมาณที่ต้องชี้แจง

สิ้นปี 2567 สสส. มีภาระผูกพันที่ต้องจ่ายในปีถัดไปสูงถึง 2,776 ล้านบาท จากสินทรัพย์รวม 2,980 ล้านบาท โดยตัวเลขดังกล่าวไม่ได้ปรากฏในงบการเงินหลัก แต่ระบุไว้ในหมายเหตุท้ายรายงาน ขณะที่รายงานปี 2568 กลับไม่พบการระบุตัวเลขภาระผูกพันดังกล่าว

3. การวัดผลลัพธ์ยังไม่สะท้อนปัญหาสุขภาพที่แท้จริง

รายงานยังขาดเป้าหมายเชิงปริมาณที่ชัดเจน และมีแผนงานซ้ำซ้อนถึง 15 แผนงาน โดยรัดเกล้ายกตัวอย่างปัญหาการสูบบุหรี่ไฟฟ้าของเด็กอายุ 13–15 ปี ที่เพิ่มขึ้นจาก 3.3% เป็น 17.6% แต่รายงานกลับให้น้ำหนักกับตัวชี้วัดด้านจำนวนเครือข่ายและจำนวนโครงการ มากกว่าผลลัพธ์ด้านสุขภาพที่เกิดขึ้นจริง

4. ธรรมาภิบาลและขอบเขตการใช้งบประมาณ

คะแนนการรับรู้ของประชาชนต่อกลไกป้องกันผลประโยชน์ทับซ้อนลดลง พร้อมยกคำเตือนในอดีตของอภิสิทธิ์ที่เคยกำชับให้ระวังการผูกขาดการรับทุนของเครือข่ายเดิม รวมถึงการตีความคำว่า “สุขภาพ” ที่กว้างเกินไป จนทำให้เกิดข้อสงสัยเกี่ยวกับการนำงบประมาณไปสนับสนุนกิจกรรมบางประเภท เช่น การจัดแข่งขันเรือ

รัดเกล้าสรุปว่า ข้อบกพร่องทั้ง 4 ประเด็นเป็นสิ่งที่ สสส. ต้องเร่งแก้ไขผ่านการยกระดับการบริหารจัดการและเพิ่มความโปร่งใส แต่ไม่ควรนำมาใช้เป็นเหตุผลในการเปลี่ยนแปลงระบบงบประมาณทั้งระบบ

พร้อมเปรียบเทียบว่า การแก้ไขปัญหาด้วยการดึงงบประมาณกลับเข้าสู่ระบบงบประมาณรายปี เปรียบเสมือนบ้านที่มีหลังคารั่ว แต่กลับเลือกทุบบ้านทั้งหลังเพื่อสร้างใหม่ แทนที่จะซ่อมแซมจุดที่มีปัญหา ซึ่งอาจเปิดช่องให้ฝ่ายการเมืองเข้ามาแทรกแซงการทำงานขององค์กรที่มีภารกิจด้านการสร้างเสริมสุขภาวะของประชาชนได้มากขึ้น