'ปฏิทิน' เป็นสิ่งของที่อยู่คู่กับชีวิตประจำวันของผู้คนมาอย่างยาวนาน หน้าที่พื้นฐานของมันคือการบอกวัน เดือน ปี และช่วยให้ผู้คนรับรู้จังหวะของเวลา ตั้งแต่การกำหนดวันสำคัญทางศาสนา การนัดหมาย ไปจนถึงการวางแผนกิจกรรมต่างๆ ในชีวิตประจำวัน
แต่เมื่อมองให้ลึกลงไป ปฏิทินไม่ได้ทำหน้าที่เพียงบอกว่าเวลาผ่านไปเท่าใด หากยังเป็นพื้นที่ที่สะท้อนวิถีชีวิต ความเชื่อ และสิ่งที่สังคมให้ความสำคัญในแต่ละช่วงเวลา
ตลอดหลายยุคสมัย รูปแบบและบทบาทของปฏิทินเปลี่ยนแปลงไปพร้อมกับสังคม จากเครื่องมือที่สัมพันธ์กับฤดูกาลและธรรมชาติ สู่ระบบการนับวันที่มีความแม่นยำมากขึ้น ก่อนจะกลายเป็นสิ่งพิมพ์ที่มีภาพบุคคล สัญลักษณ์ และเรื่องราวประกอบอยู่บนหน้ากระดาษ ปฏิทินจึงค่อยๆ ขยายความหมายจากการบอกเวลาไปสู่การเป็นสื่อประชาสัมพันธ์ การโฆษณา การยกย่องบุคคลสำคัญ ตลอดจนการถ่ายทอดความเชื่อและวัฒนธรรมของผู้จัดทำ
ในเดือนพฤศจิกายน 2569 ปฏิทินกลับมาเป็นประเด็นที่ได้รับความสนใจอีกครั้ง หลัง 'พรรคประชาชน' เผยแพร่ปฏิทินปี 2570 ซึ่งนำวันสำคัญทางการเมืองและเหตุการณ์ที่เกี่ยวข้องกับพัฒนาการของพรรคและขบวนการประชาธิปไตยมาบรรจุไว้ ไม่ว่าจะเป็นวันเปลี่ยนแปลงการปกครอง 24 มิถุนายน 2475 วันสันติภาพไทย วันยุบพรรคอนาคตใหม่และพรรคก้าวไกล ตลอดจนวันก่อตั้งและเหตุการณ์เคลื่อนไหวทางการเมืองในอดีต ทำให้ปฏิทินเล่มหนึ่งถูกพูดถึงในฐานะสื่อที่มีเนื้อหามากกว่าการระบุวันหยุดหรือวันสำคัญทั่วไป
ปรากฏการณ์ดังกล่าวยังนำไปสู่การถกเถียงถึงความเหมาะสมและวัตถุประสงค์ของการจัดทำปฏิทิน โดยเฉพาะเมื่อพรรคเคยวิพากษ์วิจารณ์การใช้งบประมาณของหน่วยงานรัฐในการจัดทำปฏิทินแจกจ่าย
เมื่อปฏิทินกลายเป็นหัวข้อสนทนาที่เชื่อมโยงทั้งเรื่องเวลา ประวัติศาสตร์ วัฒนธรรม และการเมือง จึงน่าชวนย้อนมองว่า สิ่งของที่ดูเรียบง่ายและคุ้นตาในชีวิตประจำวันนี้ มีพัฒนาการและความหมายต่อ 'สังคมไทย' อย่างไร ตั้งแต่วันที่ผู้คนยังใช้ฤดูกาลเป็นเครื่องกำหนดเวลา จนถึงวันที่หน้ากระดาษหนึ่งแผ่นสามารถบอกเล่าเรื่องราวและเหตุการณ์ที่ผู้จัดทำต้องการให้ผู้คนจดจำ
จุดเปลี่ยนของการรับรู้ 'วันเวลา'
'ศ.พิเศษ ธงทอง จันทรางศุ' อดีตคณบดีคณะนิติศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ในฐานะผู้เชี่ยวชาญด้านประวัติศาสตร์ วัฒนธรรม และสังคมไทย อธิบายกับ SPACERBAR ว่า หากย้อนกลับไปพิจารณาสังคมไทยในอดีต ซึ่งมีวิถีชีวิตผูกพันกับเกษตรกรรม การกำหนดวันและเวลาอย่างละเอียดอาจไม่ได้มีความสำคัญมากนักสำหรับ 'ชาวบ้านทั่วไป'เพราะชีวิตประจำวันขึ้นอยู่กับฤดูกาลและสภาพธรรมชาติเป็นหลัก การรู้ว่าเมื่อใดเข้าสู่ฤดูฝนหรือถึงช่วงเวลาที่เหมาะสมกับการทำไร่ทำนา อาจมีความหมายต่อการดำรงชีวิตมากกว่าการระบุวันที่อย่างแม่นยำ
อย่างไรก็ตาม สังคมไทยไม่ได้รับรู้เวลาโดยอาศัยฤดูกาลเพียงอย่างเดียว เพราะอีกปัจจัยสำคัญที่เข้ามามีบทบาทคือ 'พุทธศาสนา' ซึ่งทำให้ 'ปฏิทินจันทรคติ' มีความสำคัญต่อผู้คนอย่างกว้างขวาง วันพระ วันเข้าพรรษา วันออกพรรษา และวันวิสาขบูชา ล้วนเป็นวาระที่ต้องอาศัยการนับวันตามข้างขึ้นและข้างแรม ผู้คนจึงคุ้นเคยกับการรับรู้วันเดือนในระบบจันทรคติ แม้จะไม่ได้จำเป็นต้องใช้วันที่อย่างละเอียดในกิจวัตรทุกด้านก็ตาม
ความรู้เกี่ยวกับวันเดือนปีในอดีต ยังเกี่ยวข้องกับผู้คนบางกลุ่มที่มีหน้าที่ต้องบันทึกและใช้ข้อมูลเหล่านี้เป็นพิเศษ โดยเฉพาะ 'โหร' ซึ่งต้องอาศัยวันเดือนปีในการคำนวณฤกษ์ยามและผูกดวงชะตา การบันทึกเหตุการณ์สำคัญในแต่ละวันจึงเป็นส่วนหนึ่งของการทำงานทางโหราศาสตร์ เอกสารอย่าง 'ปูมโหร' เป็นตัวอย่างของการจดบันทึกวันและเหตุการณ์ที่เกิดขึ้น เพื่อใช้ประกอบการพิจารณาและคำนวณตามหลักโหราศาสตร์
ขณะที่การรับรู้ 'ปฏิทินสุริยคติ' เริ่มเข้ามามีบทบาทมากขึ้น เมื่อ 'ไทย' ติดต่อกับ 'โลกตะวันตก' โดยเฉพาะในช่วงรัชกาลที่ 4 เมื่อการติดต่อระหว่างประเทศผ่านการเขียนจดหมายจำเป็นต้องระบุวันเดือนปีในระบบที่ชาวตะวันตกใช้ 'เดือน' (อย่าง April และ May) จึงเริ่มเป็นสิ่งที่คนไทยคุ้นเคยมากขึ้น
อย่างไรก็ตาม การเข้ามาของระบบสุริยคติไม่ได้ทำให้จันทรคติหายไปจากสังคมไทย ทั้งสองระบบยังคงถูกใช้ควบคู่กันมาเป็นเวลานาน โดยเฉพาะในวัดวาอารามและกิจกรรมทางศาสนา
'ธงทอง' ยกตัวอย่างว่า แม้แต่พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4 ก็ยังทรงให้ความสำคัญกับวันตามปฏิทินจันทรคติ โดยทรงจดจำวันประสูติของพระองค์ว่าเป็นวันออกพรรษา ขณะเดียวกันก็เริ่มคุ้นเคยกับการใช้ปฏิทินสุริยคติมากขึ้น สะท้อนให้เห็นว่าการเปลี่ยนผ่านของระบบการนับเวลาไม่ได้เกิดขึ้นในลักษณะการแทนที่กันอย่างฉับพลัน แต่เป็นการปรับใช้ระบบใหม่ควบคู่ไปกับความคุ้นเคยเดิม
เมื่อสังคมขยายตัว การศึกษาแพร่หลายมากขึ้น และวิถีชีวิตเปลี่ยนไปสู่ความเป็นเมือง ความต้องการความแม่นยำในการกำหนดวันและเวลาจึงเพิ่มขึ้นตามไปด้วย การนัดหมาย การติดต่อราชการ และกิจกรรมที่ต้องกำหนดวันล่วงหน้าทำให้ปฏิทินสุริยคติเข้ามามีความสำคัญในชีวิตประจำวันมากขึ้น จากเดิมที่ผู้คนอาจใช้ธรรมชาติหรือดวงจันทร์ช่วยบอกช่วงเวลา ก็เปลี่ยนมาเป็นการอาศัยปฏิทินที่ระบุวันที่อย่างชัดเจน
“เมื่อคนมีการศึกษามากขึ้น คนก็อยากจะรู้หรือมีความแม่นยำ มีความเข้าใจในเรื่องนี้มากขึ้น ปฏิทินก็เข้ามาสู่ชีวิตการนัดหมายของผู้คน ซึ่งมีความเป็นสังคมเมืองมากขึ้น”
เมื่อ 'ปฏิทิน' ไม่ได้มีไว้แค่บอกเวลา
การเปลี่ยนแปลงของสังคมไม่ได้ทำให้ 'ปฏิทิน' มีความสำคัญเพียงในแง่การบอกวันเวลาเท่านั้น แต่ยังทำให้ปฏิทินกลายเป็นสิ่งพิมพ์ที่มีวัตถุประสงค์หลากหลายมากขึ้น จากเครื่องมือสำหรับรับรู้วันเดือนปี สู่พื้นที่ที่ผู้จัดทำสามารถนำเสนอภาพ เรื่องราว หรือข้อมูลบางอย่างให้ผู้รับได้จดจำ
'ธงทอง' เล่าว่า ในอดีตปฏิทินที่แจกจ่ายกันไม่ได้มีเพียงรูปแบบเดียว แต่ถูกนำไปใช้ประโยชน์ในหลายด้าน โดยเฉพาะการค้าและการประชาสัมพันธ์ เช่น 'ปฏิทินแม่โขง' ที่เคยได้รับความนิยมจากภาพนางแบบแต่งตัวยั่วยวน ซึ่งเป็นภาพที่ผู้คนในยุคนั้นให้ความสนใจ หรือ 'ปฏิทินการบินไทย' ที่นำเสนอภาพการให้บริการบนเครื่องบิน ทั้งอาหาร พนักงานต้อนรับ และสจ๊วต เพื่อให้ผู้รับรู้จักบริการและภาพลักษณ์ขององค์กรไปพร้อมกับการดูวันเวลา
นอกเหนือจากภาคธุรกิจ ปฏิทินยังถูกนำมาใช้เพื่อยกย่องและเชิดชูบุคคลสำคัญ โดยเฉพาะในวาระเฉลิมพระเกียรติหรือวาระสำคัญของบุคคลที่องค์กรและหน่วยงานต้องการนำเสนอให้เป็นที่จดจำด้วย
อีกด้านหนึ่ง ยังสัมพันธ์กับความเชื่อและศรัทธาของผู้คน การนำภาพ 'พระพุทธรูป' หรือ 'พระเกจิอาจารย์' มาไว้บนปฏิทินทำให้สิ่งพิมพ์ชิ้นนั้นมีคุณค่ามากกว่าการใช้งานตามปีปฏิทิน เมื่อหมดปีแล้ว ผู้รับบางคนยังสามารถเก็บภาพไว้เพื่อสักการะหรือบูชาได้ ขณะเดียวกัน สถาบันการศึกษาและองค์กรทางวัฒนธรรมก็ใช้ปฏิทินเป็นพื้นที่เผยแพร่กิจกรรมและผลงานของตน เช่น 'ปฏิทินของจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย' ที่นำเสนอเรื่องราวด้านศิลปวัฒนธรรมของมหาวิทยาลัย
ตัวอย่างเหล่านี้แสดงให้เห็นว่า ปฏิทินเป็นสื่อที่ปรับเปลี่ยนไปตามวัตถุประสงค์ของผู้จัดทำ ไม่ว่าจะเป็นบริษัทที่ต้องการประชาสัมพันธ์บริการ หน่วยงานที่ต้องการยกย่องบุคคล หรือกลุ่มที่ต้องการเผยแพร่ความเชื่อและศรัทธา ภาพและเนื้อหาที่ปรากฏจึงไม่ได้เป็นเพียงองค์ประกอบตกแต่ง แต่เป็นสิ่งที่ทำให้ผู้รับจดจำผู้จัดทำหรือเรื่องราวที่ต้องการสื่อสารได้ด้วย
“เดิมปฏิทินทำหน้าที่เพียงแค่บอกให้รู้วันเวลา แต่ช่วงหลังปฏิทินขยายผลไปได้หลายอย่าง ทั้งเพื่อประโยชน์ทางการค้า การเฉลิมพระเกียรติ การยกย่องบุคคล หรือแม้แต่การเก็บภาพไว้บูชา”
แม้ปัจจุบันเทคโนโลยีจะทำให้ผู้คนเข้าถึง 'ปฏิทินผ่านโทรศัพท์มือถือ' และไม่จำเป็นต้องพึ่งพา 'ปฏิทินกระดาษ' เหมือนในอดีต แต่ปฏิทินในรูปแบบสิ่งพิมพ์ก็ยังคงมีบทบาทในฐานะสื่อที่ผู้จัดทำสามารถเลือกเนื้อหาและภาพประกอบได้ตามต้องการ
ในมุมของ 'ธงทอง' มีความเห็นว่า ปัจจุบันใช้ปฏิทินในโทรศัพท์มือถือเป็นหลัก สะท้อนให้เห็นถึงการเปลี่ยนแปลงของรูปแบบการใช้ปฏิทินที่เดินไปพร้อมกับเทคโนโลยีและวิถีชีวิตของผู้คน
'ปฏิทินการเมือง' : เสรีภาพในการสื่อสาร
เมื่อปฏิทินถูกนำไปใช้เพื่อวัตถุประสงค์ที่หลากหลาย การนำเสนอเรื่องราวทาง 'การเมือง' ผ่านสิ่งพิมพ์ชนิดนี้จึงเป็นอีกพัฒนาการหนึ่งที่เกิดขึ้นตามบริบทของสังคม 'ธงทอง' มองว่า หากย้อนกลับไปในช่วงที่ยังเป็นเด็ก การนำภาพ 'นักการเมือง' มาไว้บนปฏิทินยังไม่ใช่สิ่งที่พบเห็นได้บ่อยนัก แต่ในระยะหลังเริ่มมีให้เห็นมากขึ้น ซึ่งเป็นความเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นตามยุคสมัยและความคิดของผู้จัดทำ ซึ่งการนำ 'ภาพนักการเมือง' มาไว้บนปฏิทินและแจกจ่ายในพื้นที่ไม่ได้เป็นเรื่องผิดปกติ เพราะปฏิทินได้ขยายบทบาทจาก 'เครื่องมือบอกวันเวลา' ไปสู่สื่อประชาสัมพันธ์ในรูปแบบหนึ่งแล้ว เช่นเดียวกับบริษัทที่ใช้ปฏิทินนำเสนอสินค้าและบริการ หรือหน่วยงานที่ใช้ภาพบุคคลสำคัญเพื่อสื่อสารวัตถุประสงค์ของตน
สำหรับกรณีปฏิทินปี 2570 ของ 'พรรคประชาชน' ซึ่งมีการนำวันสำคัญและเหตุการณ์ทางการเมืองที่เกี่ยวข้องกับพรรคและขบวนการประชาธิปไตยมาระบุไว้บนหน้าปฏิทินนั้้น ก็มองว่าเป็นสิทธิและเสรีภาพของผู้จัดทำที่จะเลือกนำเสนอเรื่องราวตามที่ต้องการ เช่นเดียวกับการกำหนดวันสำคัญทางศาสนาหรือวันสำคัญอื่นๆ ลงในปฏิทิน หากผู้จัดทำต้องการให้ผู้รับนึกถึงเหตุการณ์ใด ก็สามารถเลือกนำวันนั้นมาไว้บนหน้ากระดาษได้
“คนทำปฏิทินย่อมมีเสรีภาพและมีสิทธิที่จะทำอะไรก็ได้กับปฏิทินที่เขาทำแจกครับ”
คำอธิบายดังกล่าวสะท้อนมุมมองต่อปฏิทินในฐานะสื่อ ที่ผู้จัดทำมีอิสระในการเลือกว่าจะนำเสนออะไรให้ผู้รับได้รับรู้ ไม่ว่าจะเป็นเรื่องการค้า ศาสนา วัฒนธรรม บุคคลสำคัญ หรือการเมือง ขณะเดียวกัน สิ่งที่ผู้จัดทำเลือกใส่ลงไปก็ย่อมสัมพันธ์กับความต้องการสื่อสารและกลุ่มเป้าหมายที่ต้องการเข้าถึง
เป็นอันสรุปได้ว่า แม้หน้าที่พื้นฐานของปฏิทินจะยังคงเป็นการบอกวันและเวลา แต่สิ่งที่ปรากฏอยู่บนหน้ากระดาษย่อมเปลี่ยนแปลงไปตามความคิด ความเชื่อ และความต้องการของผู้คนในแต่ละยุคสมัย
ดังที่ 'ศ.พิเศษ ธงทอง' ทิ้งท้ายไว้ว่า เรื่องราวของปฏิทินเองก็ “เปลี่ยนไปตามยุคสมัย เช่นเดียวกับสังคมที่ไม่เคยหยุดนิ่ง"





