'ระบอบทักษิณ' สู่ 'ระบอบสีน้ำเงิน' เกมนำชิง 'อำนาจการเมือง' จาก 'เผด็จการรัฐสภา' สู่ยุค 'แฮกระบบ'

ประวัติศาสตร์การเมืองไทยร่วมสมัย การสถาปนาและรักษา "อำนาจนำ" ของพรรคการเมืองมักปรับเปลี่ยนไปตามบริบทของกติการัฐธรรมนูญอย่างมีนัยสำคัญ 

หากย้อนรอยดู 2 ยุคที่ พรรคการเมือง ก้าวขึ้นมามีอิทธิพลชี้ขาดต่อทิศทางอำนาจรัฐ พบ 2 โมเดล ที่น่าสนใจ ยุคหนึ่ง คือ พรรคไทยรักไทย ภายใต้รัฐธรรมนูญ 2540 ที่เดินเกมกวาดต้อนเสียงข้างมาก จนนำไปสู่วาทกรรม "เผด็จการรัฐสภา" 

ขณะที่อีกยุคหนึ่งคือ พรรคภูมิใจไทย ภายใต้รัฐธรรมนูญ 2560 ซึ่งไม่ได้ครอบครองเสียงข้างมากเพียงพรรคเดียว แต่กลับอาศัยยุทธวิธี "แฮกระบบ" ผ่านการเจาะจงยึดกุมกลไกย่อย วางระเบียบข้อบังคับ และควบคุมสถาบันตรวจสอบ เพื่อปิดช่องทางการถ่วงดุลของฝ่ายตรงข้ามอย่างแยบยล

'ไทยรักไทย' เดินเกมใต้ 'รัฐธรรมนูญ 2540'

การเติบใหญ่ของ พรรคไทยรักไทย เกิดขึ้นภายใต้รัฐธรรมนูญฉบับปี 2540 ซึ่งถูกร่างขึ้นด้วยเจตนารมณ์แก้ปัญหาความไร้เสถียรภาพของรัฐบาลผสมในอดีต กติกาดังกล่าวถูกออกแบบมาเพื่อเอื้อให้เกิดพรรคการเมืองขนาดใหญ่ที่มีเอกภาพ โดยไม่ได้มีบทบัญญัติห้ามการควบรวมพรรคการเมืองหลังการเลือกตั้ง 

ส่งผลให้ พรรคไทยรักไทย สามารถขยายอาณาจักรทางการเมืองได้อย่างไร้ขีดจำกัด เริ่มต้นจากการเลือกตั้งทั่วไป พ.ศ. 2544 ในยุครัฐบาลทักษิณ 1 ที่คว้าที่นั่งสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร (สส.) มาได้ 248 ที่นั่ง ก่อนจะดึงพรรคขนาดกลางและขนาดเล็ก เช่น พรรคเสรีธรรม และ พรรคความหวังใหม่ เข้ามารวมเป็นเนื้อเดียวกัน 

จนกระทั่งการเลือกตั้งทั่วไป พ.ศ. 2548 ในยุครัฐบาลทักษิณ 2 พรรคไทยรักไทย สร้างปรากฏการณ์กวาดชัยชนะแบบแลนด์สไลด์ถึง 377 ที่นั่ง จากทั้งหมด 500 ที่นั่ง สถาปนารัฐบาลพรรคเดียวครั้งแรกในประวัติศาสตร์การเมืองไทย

ความได้เปรียบทางตัวเลขมหาศาลนี้ แปรสภาพเป็นเกาะคุ้มกันทางการเมือง เนื่องจากรัฐธรรมนูญ พ.ศ. 2540 วางเงื่อนไขไว้ว่า การยื่นญัตติขอเปิดอภิปรายไม่ไว้วางใจนายกรัฐมนตรีต้องใช้เสียง สส. ไม่น้อยกว่า 2 ใน 5 ของจำนวนสมาชิกทั้งหมดเท่าที่มีอยู่ของสภาผู้แทนราษฎร

ขณะที่ในเวลานั้น พรรคฝ่ายค้าน ในเวลานั้นรวบรวมเสียงได้เพียง 123 เสียง เกณฑ์ดังกล่าวจึงกลายเป็นเกราะทองคำที่ทำให้ฝ่ายค้านไม่สามารถยื่นซักฟอกนายกรัฐมนตรีได้เลยตลอดวาระ

ความเหนือกว่าของ พรรคไทยรักไทย ยังแผ่ขยายไปสู่วุฒิสภา ซึ่งแม้รัฐธรรมนูญจะกำหนดให้ สว. มาจากการเลือกตั้งของประชาชน แต่กลับเกิดปรากฏการณ์ความเชื่อมโยงทางเครือข่ายจนถูกขนานนามว่า "สภาผัวเมีย" ส่งผลให้อำนาจในการกลั่นกรองกฎหมายและการแต่งตั้งองค์กรอิสระตกอยู่ภายใต้อาณัติของขั้วอำนาจเดียวกัน 

ขณะที่การทำงานในระดับคณะกรรมาธิการสามัญ (กมธ.) พรรคไทยรักไทย อาศัยสัดส่วน สส. ยึดตำแหน่งประธาน กมธ. แทบทั้งหมด แม้แต่ในคณะกรรมาธิการที่ฝ่ายค้านดำรงตำแหน่งประธาน เสียงข้างมากของฟากรัฐบาลที่ฝังตัวอยู่ในห้องประชุมก็พร้อมลงมติขัดขวางการใช้อำนาจ 

ไม่ว่าจะเป็นการออกหนังสือเรียกข้าราชการ ข้อมูลเอกสาร หรือการเรียกรัฐมนตรีเข้ามาชี้แจง ถือเป็นภาพสะท้อนของการใช้อำนาจนำแบบทุบโต๊ะด้วยเสียงข้างมากเด็ดขาดตามช่องทางของรัฐธรรมนูญ

ปฏิบัติการ 'น้ำเงิน' แฮกระบบใต้ 'รัฐธรรมนูญ 2560'

ตัดภาพมายังยุคของพรรคภูมิใจไทย ภายใต้รัฐธรรมนูญ พ.ศ.2560 กติกาแม่บทได้เปลี่ยนโฉมหน้าไปโดยสิ้นเชิง เมื่อมีบทบัญญัติห้ามไม่ให้พรรคการเมืองควบรวมกันในระหว่างอายุของสภาผู้แทนราษฎรเพื่อสกัดการผูกขาดอำนาจ 

ขณะที่เกณฑ์การยื่นญัตติขอเปิดอภิปรายไม่ไว้วางใจก็ถูกปรับลดลงมาเหลือเพียง 1 ใน 5 ของจำนวน สส. (หรือ 100 เสียง) ทำให้ฝ่ายค้านสามารถเปิดศึกซักฟอกรัฐบาลได้ง่ายขึ้น

อย่างไรก็ตาม พรรคภูมิใจไทย มีกำลังพล สส. ราว 192 เสียง ไม่ได้พยายามสร้างเสียงข้างมากหลัก 300 เสียงเหมือนในอดีต แต่เลือกใช้กลยุทธ์ "การแฮกระบบ" ผ่านการควบคุมจุดยุทธศาสตร์ ที่ส่งผลต่อดุลอำนาจทั้งระบบ

ด่านแรก ที่เห็นได้ชัดเจนคือการยึดกุมพื้นที่วุฒิสภา ซึ่งตามรัฐธรรมนูญ พ.ศ. 2560 สว. มาจากระบบเลือกกันเองระหว่างกลุ่มอาชีพ ผ่านปรากฏการณ์ "สว.สีน้ำเงิน" ที่ครองสัดส่วนเสียงข้างมากอย่างหนาแน่นในสภาสูง ได้กลายเป็นฐานที่มั่นสำคัญในการควบคุมการเห็นชอบบุคคลเข้าสู่องค์กรอิสระและการสกัดกฎหมายสำคัญ ทำให้ฝ่ายผู้ถืออำนาจมีด่านสกัดที่ไว้วางใจได้

ด่านที่ 2 คือการสกัดกั้นกลไกการตรวจสอบในสภาล่าง แม้ฝ่ายค้านจะสามารถ เปิดอภิปรายไม่ไว้วางใจ ได้ตามเกณฑ์ 1 ใน 5 แต่ก็ต้องเผชิญกับเกมโหวตคุ้มกันของเสียงข้างมากในที่ประชุมใหญ่ 

ยิ่งไปกว่านั้น จุดปะทะที่เหมือนเครื่องมือสุดท้ายของฝ่ายค้าน ในการตรวจสอบรัฐบาลอย่าง คณะกรรมาธิการสามัญ ซึ่งเดิมตำแหน่งประธาน กมธ. 35 คณะ จะได้รับการจัดสรรตามโควตาสัดส่วนจำนวน สส. ของแต่ละพรรคการเมือง 

แต่ พรรคภูมิใจไทย ได้ขับเคลื่อนความพยายามปรับเปลี่ยนกติกา โดย นิกร จำนง สส. บัญชีรายชื่อ พรรคภูมิใจไทย ได้เสนอร่างแก้ไขข้อบังคับการประชุมสภาฯ เพื่อเปลี่ยนหลักเกณฑ์ให้เลือกประธาน กมธ. ด้วยการลงคะแนนลับผ่านเสียงข้างมากในที่ประชุม กมธ. แต่ละคณะ 

พร้อมทั้งกำหนดให้การแถลงข่าวและการถ่ายทอดสดการประชุม กมธ. จะต้องได้รับมติเห็นชอบเกินกึ่งหนึ่งจากที่ประชุมเสียก่อน แม้ในเวลาต่อมา นิกร จะยอมถอนร่างข้อบังคับดังกล่าวออกไป เพื่อลดความขัดแย้งทางการเมืองก็ตาม

กระนั้น ยุทธการจัดระเบียบอำนาจ ยังคงดำเนินต่อผ่านการใช้อำนาจของประมุขฝ่ายนิติบัญญัติ

เมื่อ โสภณ ซารัมย์ ประธานสภาผู้แทนราษฎร จากพรรคภูมิใจไทย ได้ลงนามในแนวทางปฏิบัติใหม่ โดยกำหนดให้การบรรจุวาระและการออกหนังสือเรียกบุคคลหรือเอกสารของคณะกรรมาธิการ จะต้องได้รับมติเห็นชอบจากที่ประชุม กมธ. เกินกึ่งหนึ่ง แนวทางปฏิบัตินี้ได้กลายเป็นชนวนข้อพิพาทอย่างรุนแรงกับคณะกรรมาธิการ

เมื่อพิจารณาเปรียบเทียบยุทธศาสตร์การสร้างอำนาจนำของทั้ง 2 ยุค จะพบว่าแม้เป้าหมายสูงสุด คือ การสถาปนาเสถียรภาพทางการเมืองและลดทอนประสิทธิภาพในการตรวจสอบของฝ่ายค้านเหมือนกัน แต่วิถีทางและเครื่องมือในการบรรลุเป้าหมายกลับดำเนินไปคนละทิศทาง

ในยุค พรรคไทยรักไทย การใช้อำนาจนำเปรียบเสมือนการเล่นตามบทบัญญัติของ "เกม" พรรคไทยรักไทย อาศัยชัยชนะจากการเลือกตั้งแบบถล่มทลายและกระแสนิยมของประชาชนมาแปรสภาพเป็นเสียงข้างมากเด็ดขาด 

จากนั้นจึงใช้ตัวเลขในสภาปิดสวิตช์กลไกการตรวจสอบ ตามที่รัฐธรรมนูญ พ.ศ. 2540 อนุญาตให้ทำได้ จนกระทั่งถูกขนานนามว่าเป็น "เผด็จการรัฐสภา" ที่พึ่งพาฉันทามติมหาชนเป็นเกราะกำบัง

ในทางตรงกันข้าม พรรคภูมิใจไทย ภายใต้รัฐธรรมนูญ พ.ศ. 2560 กลับสะท้อนถึงการปฏิบัติการในระดับที่ซับซ้อนและลึกซึ้งกว่า พรรคภูมิใจไทยไม่จำเป็นต้องทุ่มเทสรรพกำลังเพื่อสร้างปรากฏการณ์แลนด์สไลด์ หรือต้องครองที่นั่งเกิน 300 เสียงในสภาผู้แทนราษฎร

แต่เลือกใช้วิธีวางหมาก ยึดกุม "หัวหาด" ของโครงสร้างอำนาจ ตั้งแต่การคุมฐานเสียงในสภาสูงผ่านกลุ่ม สว.สีน้ำเงิน 

การกุมบังเหียนตำแหน่ง ประมุขฝ่ายนิติบัญญัติ ตลอดจนการออกแบบและแก้ไขข้อบังคับระเบียบการทำงานของคณะกรรมาธิการ เพื่อล็อกไม่ให้ฝ่ายค้านใช้อำนาจเรียกบุคคลหรือเอกสารได้ตามลำพัง

วิวัฒนาการนี้สะท้อนให้เห็นว่า อำนาจนำในระบบรัฐสภาไทยได้เปลี่ยนจากการพึ่งพา "ปริมาณเสียงแบบเบ็ดเสร็จ" ไปสู่ "การควบคุมกติกา"