ถอดรหัส “ตึกแถวกรุงเทพฯ” ประวัติศาสตร์ที่มีชีวิต สุดเก๋า แต่ทำไม “ถล่ม”

ข่าวตึกแถวอายุร้อยปีแถวพระรามสี่ถล่ม ทำเอาสายสตรีทที่ชอบเดินลัดเลาะทัวร์ย่านเมืองเก่ามีเสียวหลังวาบ! เพราะตึกทรงวินเทจ สีเหลืองๆ ครีมๆ ที่เราเห็นกันชินตา บางตึกก็ถูกชุบชีวิตใหม่รีโนเวทเป็นคาเฟ่ ร้านชา ร้านอาหารชิคๆ แต่บางตึกก็ถูกทิ้งร้างจนดูเหงาขาดคนสนใจ

ตึกเหล่านี้คือ “ประวัติศาสตร์ที่มีชีวิต” ที่เก็บซ่อนความทรงจำของชุมชนเอาไว้มากมาย แต่เคยสงสัยไหมว่าตึกหน้าตาคล้ายๆ กันพวกนี้มีที่มาจากไหน? แล้วทำไมจู่ๆ ถึงรับบทนางทรุด? มาย้อนอดีตกันแบบย่อยง่ายๆ กันเลย

Origin Story จุดเริ่มต้นของ “ตึกแถว”

“ตึกแถว” คืออาคารก่ออิฐถือปูนที่สร้างเรียงติดกันเป็นพรืด ซอยเป็นคูหาย่อยๆ และเน้นใช้งานตามความลึก มีทั้งแบบแชร์ผนัง แชร์หลังคากัน หรือแยกกัน ส่วนใหญ่มักเริ่มโปรเจกต์โดยเจ้าของคนเดียว พอเวลาผ่านไปก็ค่อยๆ แบ่งกรรมสิทธิ์ขายหรือปล่อยเช่า จนกลายเป็นตึกที่มีหลายเจ้าของในที่สุด

คึกแถว มีมาตั้งแต่สมัยอยุธยา  ใน “คำให้การชาวกรุงเก่า” เล่าว่าตามตลาดบก จุดตัดการคมนาคม หรือใกล้เขตพระราชวัง จะมีอาคารแข็งแรงๆ ตั้งอยู่ เช่น "ตลาดวัดท่าราบ" ที่ชั้นล่างเปิดร้านขายของ ส่วนชั้นบนเป็นที่ซุกหัวนอน หรือ “ตลาดบ้านจีน” ที่มีตึกกว้านร้านจีนตั้งอยู่เพียบ

อิมพอร์ตจากชาวจีน

สรุปง่ายๆ คือเราเอาแพทเทิร์นนี้มาจากคนจีน พอเริ่มตั้งกรุงเทพฯ ก็มีการย้ายชาวจีนไปอยู่แถวคลองสำเพ็ง รูปแบบบ้านกึ่งร้านค้า หรือ “เรือนแถว” แบบนี้เลยลงหลักปักฐาน กลายเป็นย่านฮิตอย่าง สำเพ็ง เยาวราช หรือตลาดน้อย ที่สร้างขึ้นมาเพื่อตอบโจทย์ทั้งการค้าขายและพักอาศัยแบบครบจบในที่เดียว

อัพเกรดความเก๋า จากเรือนไม้สู่สถาปัตยกรรมตัวมัม

หน้าตาและวัสดุของตึกแถวไม่ได้หยุดนิ่ง แต่มีวิวัฒนาการไปตามยุคสมัย รัชกาลที่ 1 - รัชกาลที่ 2 จากเรือนแถวไม้ล้วนๆ ในบางกอก เริ่มอัปเลเวลเป็น “ปูนผสมไม้” ในยุค ร.3 และกลายเป็น “ก่ออิฐถือปูน” แบบเต็มตัวในยุค ร.4 ซึ่งเป็นยุคที่มีการตัดถนน โครงการตึกแถวใหญ่ๆ เลยผุดขึ้นมารับความเจริญ โดยมีหน่วยงานหลักอย่าง “พระคลังข้างที่”เป็นแม่งาน

ขยายความเจริญข้ามฝั่ง ตึกแถวเก่าไม่ได้กระจุกอยู่แค่ฝั่งพระนคร แต่ขยายไปฝั่งธนบุรีด้วย ในจุดที่เป็นย่านการค้าอย่าง "คลองสาน" (ย่านการค้าสำคัญของชาวมุสลิม) หรือโครงการ “ล้ง 1919” ที่อดีตเคยเป็นทั้งโชว์รูมและโกดังเก็บสินค้า

รัชกาลที่ 5 ยุคนี้ตึกแถวในพระนครรับอินสไปร์ความอินเตอร์มาจาก ปีนัง สิงคโปร์ ฯลฯ หน้าตาเลยออกมาดูทันสมัย มีความเป็นฝรั่งปนจีนและไทย นวัตกรรมการก่อสร้างก็พัฒนาตามยุค อาคารก่ออิฐถือปูนเริ่มเปลี่ยนผ่านเข้าสู่ยุคของ "คอนกรีตเสริมเหล็ก"

เสน่ห์ที่ซ่อนความเสี่ยง... แล้วทำไมตึกถึงพัง?

เสน่ห์ของตึกแถวคือความดิบๆ บรรยากาศเงียบสงบที่ให้ฟีลลึกลับน่าค้นหาเวลาเราไปเดินทัวร์ชุมชนเก่าๆ อย่างเจริญกรุง แต่ความจริงอย่างหนึ่งที่แฝงอยู่เบื้องหลังความวินเทจคือ “การใช้งานที่เปลี่ยนไปจนเกินลิมิต”

ต่อเติมตามใจฉัน ตึกแถวในย่านการค้ามักจะถูกใช้งานอย่างหนักหน่วง ถูกดัดแปลง ทุบกำแพง เพิ่มชั้น จนแทบไม่เหลือเค้าโครงเดิม

ลืมความจริงเรื่องโครงสร้าง ปัญหาที่ใหญ่ที่สุดคือ คนรุ่นหลังมักจะ "ลืม" หรือ "ไม่รู้" ว่าตึกดั้งเดิมสร้างมาด้วยวัสดุแบบไหน และโครงสร้างเดิมนั้น “รองรับน้ำหนักจากการดัดแปลงได้แค่ไหน”

แรงสั่นสะเทือน & ขาดการอนุรักษ์

ตึกแถวในชุมชนเก่าเกือบทั้งหมดไม่ได้รับการอนุรักษ์อย่างที่ควรจะเป็น ซ้ำร้ายบางพื้นที่ยังปล่อยให้รถบรรทุกใหญ่ๆ วิ่งเข้ามาในชุมชน จนบางครั้งคนในตึกรู้สึกได้ถึงแรงสั่นสะเทือน ซึ่งเป็นการทำลายโครงสร้างเก่าแบบสะสม

เสียงเตือนจากเศษอิฐ

เหตุการณ์ตึกถล่มที่เกิดขึ้น ไม่ใช่แค่อุบัติเหตุชั่วข้ามคืน แต่เป็นการส่งเสียงเตือนอย่างดังจากเศษอิฐและเศษปูน ที่ทำหน้าที่รับใช้และโอบกอดความทรงจำของชุมชนมาอย่างยาวนานนับศตวรรษ ว่าถึงเวลาแล้วหรือยังที่เราต้องหันมาตั้งคำถามกันอย่างจริงจังว่า "การดูแลและอนุรักษ์อาคารเก่าอายุเกินร้อยปีเหล่านี้... เราควรจะทำอย่างไรต่อไป?"

ข้อมูล:

บางกอก...เมืองตึกแถว Streets of Time:Bangkok's Shophouse Saga งานเสวนาเรียนรู้เกี่ยวกับตึกแถวสถาปัตยกรรมอันเป็นส่วนหนึ่งของภูมิทัศน์เมืองบางกอก มิวเซียมสยาม

บรรยายโดย วทัญญู เทพหัตถี สถาปนิกอนุรักษ์ บริษัท กูฎาคาร จำกัด