โลกรวนปลุกโรคอุบัติใหม่! เมื่อภัยพิบัติเปลี่ยนระบบนิเวศเพิ่มความเสี่ยงภัยสุขภาพคนทั่วโลก

เปิด 3 มุมมองผู้เชี่ยวชาญไทยเตือน Climate Change ไม่ใช่แค่วิกฤตสิ่งแวดล้อมแต่เป็นภัยสาธารณสุข แนะตั้งรับ-ปรับตัว เมื่อภัยพิบัติเปลี่ยนสมดุลธรรมชาติ เปิดทางเชื้อโรคกระจายความเสี่ยงภัยสุขภาพคนทั่วโลก

โลกที่ร้อนขึ้นและสภาพอากาศที่แปรปรวนอย่างรุนแรง ไม่ได้สร้างผลกระทบเพียงภัยแล้ง น้ำท่วม ไฟป่า หรือคลื่นความร้อนเท่านั้น แต่ยังอาจกำลังเปลี่ยนแปลงรูปแบบการเกิดโรคภัยและความเสี่ยงด้านสุขภาพของมนุษย์ ตั้งแต่การขยายพื้นที่ของแมลงพาหะนำโรค การเคลื่อนย้ายของสัตว์ป่า ไปจนถึงการเปิดโอกาสให้เชื้อโรคจากสัตว์ข้ามสายพันธุ์มาสู่คน

ประเด็นดังกล่าวถูกหยิบยกขึ้นมาแลกเปลี่ยนบนเวทีเสวนา “ตั้งรับก่อนระบาด : เมื่อภัยพิบัติธรรมชาติปลุกโรคอุบัติใหม่” ภายในงาน SX2026 Sustainability Expo 2026 โดยมีผู้เชี่ยวชาญจาก 3 สาขาร่วมสะท้อนสถานการณ์ ได้แก่ ดร.สนธิ คชวัฒน์ ผู้เชี่ยวชาญด้านสิ่งแวดล้อมและสุขภาพ พญ.อลิสา ยาณะสาร จากองค์การอนามัยโลกประจำประเทศไทย (WHO Thailand) และ ศ.นพ.ยง ภู่วรวรรณ หัวหน้าศูนย์เชี่ยวชาญเฉพาะทางด้านไวรัสวิทยาคลินิก คณะแพทยศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย

ทั้งสามคนเห็นตรงกันว่า การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศไม่ใช่เพียงปัญหาสิ่งแวดล้อมอีกต่อไป แต่กำลังกลายเป็นโจทย์ใหญ่ด้านสาธารณสุขที่ต้องอาศัยการเฝ้าระวัง การเตรียมความพร้อม และความร่วมมือระหว่างภาคสิ่งแวดล้อม สัตวแพทย์ และระบบสาธารณสุข

โลกรวนเปลี่ยนระบบนิเวศ ภัยพิบัติเปิดทางโรคอุบัติใหม่

ดร.สนธิ คชวัฒน์ อธิบายว่าปัจจุบันโลกกำลังเผชิญความเปลี่ยนแปลงจากภาวะโลกร้อนสู่สภาพอากาศสุดขั้วที่คาดการณ์ได้ยากขึ้น ทั้งอุณหภูมิสูงผิดปกติ ฝนตกหนัก น้ำท่วม และไฟป่า ซึ่งล้วนส่งผลต่อความสมดุลของระบบนิเวศและการดำรงชีวิตของสิ่งมีชีวิต

เมื่ออุณหภูมิเปลี่ยนแปลง แหล่งอาศัยและวงจรชีวิตของสัตว์บางชนิดก็เปลี่ยนตาม โดยเฉพาะแมลงพาหะนำโรค เช่น ยุงลายและยุงก้นปล่อง อุณหภูมิที่เหมาะสมอาจทำให้แมลงบางชนิดเจริญเติบโตและเพิ่มจำนวนได้เร็วขึ้น รวมถึงขยายพื้นที่กระจายพันธุ์ไปยังบริเวณที่ในอดีตมีสภาพอากาศไม่เหมาะสม

ผลที่ตามมาคือโรคที่เคยพบในพื้นที่เขตร้อนอาจมีโอกาสแพร่กระจายไปยังพื้นที่ใหม่มากขึ้น ขณะที่ภัยพิบัติยังอาจทำให้สัตว์ป่าและมนุษย์ต้องเคลื่อนย้ายถิ่นฐานหรือเข้ามาใกล้ชิดกันมากขึ้น เพิ่มโอกาสสัมผัสกับเชื้อโรคที่เดิมอาจอยู่ในสัตว์ตามธรรมชาติ

อีกหนึ่งประเด็นที่น่ากังวลคือการละลายของชั้นดินเยือกแข็ง หรือ Permafrost ซึ่งอาจทำให้จุลชีพหรือเชื้อโรคบางชนิดที่ถูกกักเก็บอยู่ในชั้นดินกลับมาอยู่ในสภาพแวดล้อมได้ โดยดร.สนธิยกตัวอย่างกรณีการพบสปอร์ของเชื้อแอนแทรกซ์ในพื้นที่ไซบีเรีย สะท้อนความเสี่ยงที่อาจเกิดขึ้นเมื่อสภาพแวดล้อมเปลี่ยนแปลง

จากไฟป่าสู่โรคระบาด ย้อนบทเรียนไวรัสนิปาห์ในมาเลเซีย

หนึ่งในตัวอย่างที่ชัดเจนของความเชื่อมโยงระหว่างสิ่งแวดล้อม สัตว์ และสุขภาพมนุษย์ คือการระบาดของไวรัสนิปาห์ (Nipah Virus) ในมาเลเซียช่วงปี 2541-2542 ซึ่ง ศ.นพ.ยง ภู่วรวรรณ หยิบยกขึ้นมาเป็นกรณีศึกษา

เหตุการณ์ดังกล่าวเกิดขึ้นในช่วงที่มาเลเซียและอินโดนีเซียเผชิญไฟป่ารุนแรงจากปรากฏการณ์เอลนีโญ สัตว์ป่าบางส่วนต้องเคลื่อนย้ายถิ่นฐาน ขณะที่ค้างคาวกินผลไม้ซึ่งเป็นแหล่งรังโรคตามธรรมชาติของไวรัสนิปาห์ มีโอกาสเข้าใกล้พื้นที่เลี้ยงสัตว์มากขึ้น

เชื้อไวรัสสามารถแพร่จากค้างคาวสู่หมูได้ โดยหมูที่ติดเชื้อกลายเป็นตัวกลางแพร่เชื้อต่อไปยังผู้เลี้ยงหมูและผู้ที่เกี่ยวข้องกับการขนส่งหรือชำแหละหมู ส่งผลให้เกิดการระบาดในมนุษย์ มีผู้เสียชีวิตจำนวนมาก และต้องมีการกำจัดหมูมากกว่า 1 ล้านตัว

กรณีนี้สะท้อนให้เห็นว่าโรคอุบัติใหม่ไม่ได้เกิดขึ้นอย่างโดดเดี่ยว แต่มีความเชื่อมโยงกับการเปลี่ยนแปลงของสิ่งแวดล้อมและความสัมพันธ์ระหว่างสัตว์กับมนุษย์อย่างใกล้ชิด นอกจากนี้ ไวรัสนิปาห์ยังสามารถติดต่อสู่คนผ่านอาหารที่ปนเปื้อนสารคัดหลั่งของค้างคาว เช่น น้ำอินทผลัมสดที่ไม่ผ่านความร้อน ซึ่งเคยเป็นช่องทางการแพร่เชื้อในการระบาดที่บังกลาเทศและอินเดียด้วย

โรคจากสัตว์สู่คน-ธรรมชาติและมนุษย์เชื่อมโยงกันแบบแยกไม่ออก

อีกประเด็นที่ผู้เชี่ยวชาญให้ความสำคัญคือโรคติดต่อจากสัตว์สู่คน ซึ่งอาจมีความเสี่ยงเพิ่มขึ้นเมื่อมนุษย์เข้าไปใช้พื้นที่ธรรมชาติมากขึ้น หรือเมื่อภัยพิบัติทำให้สัตว์ป่าต้องเปลี่ยนแหล่งอาศัย

ตัวอย่างเช่น โรคไข้เลือดออกและมาลาเรีย ซึ่งมีแมลงเป็นพาหะ รวมถึงโรคฝีดาษวานร (Mpox) ที่มีสัตว์ฟันแทะเป็นแหล่งรังโรคตามธรรมชาติ และสามารถแพร่เชื้อสู่คนผ่านการสัมผัสใกล้ชิด

ประเด็นสำคัญไม่ใช่เพียงการรู้จักชื่อโรคหรือเฝ้าระวังผู้ป่วย แต่ต้องเข้าใจวงจรการแพร่เชื้อและปัจจัยด้านสิ่งแวดล้อมที่ทำให้มนุษย์มีโอกาสสัมผัสเชื้อเหล่านั้นมากขึ้น นี่คือเหตุผลที่แนวคิด One Health หรือสุขภาพหนึ่งเดียว มีความสำคัญมากขึ้น เพราะสุขภาพของมนุษย์ สัตว์ และสิ่งแวดล้อมไม่สามารถแยกออกจากกันได้ การป้องกันโรคระบาดจึงต้องเริ่มตั้งแต่การดูแลระบบนิเวศและเฝ้าระวังโรคในสัตว์ ไม่ใช่รอให้เกิดผู้ป่วยในมนุษย์แล้วจึงเริ่มดำเนินการ

WHO ชี้ Climate Change คือวิกฤตสาธารณสุข กลุ่มเปราะบางเสี่ยงหนัก

พญ.อลิสา ยาณะสาร จากองค์การอนามัยโลกประจำประเทศไทย (WHO Thailand) เน้นย้ำว่า องค์การอนามัยโลกมองการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศเป็นวิกฤตด้านสาธารณสุข (Public Health Crisis) เนื่องจากผลกระทบไม่ได้จำกัดอยู่ที่สิ่งแวดล้อม แต่ส่งผลโดยตรงต่อสุขภาพและคุณภาพชีวิตของประชาชน

โดยเฉพาะภาวะอากาศร้อนจัดที่ส่งผลกระทบต่อกลุ่มเปราะบาง ได้แก่ แม่และเด็ก ผู้สูงอายุ และผู้ที่มีโรคประจำตัว ซึ่งมีความเสี่ยงต่อการเจ็บป่วยจากความร้อนมากกว่าประชากรทั่วไป ขณะเดียวกัน คนทำงานกลางแจ้ง เช่น ไรเดอร์ส่งอาหาร ตำรวจจราจร และคนงานก่อสร้าง ก็เป็นอีกกลุ่มที่ต้องเผชิญความเสี่ยงจากการสัมผัสความร้อนสะสมเป็นเวลานาน อาจนำไปสู่ภาวะเครียดจากความร้อน (Heat Stress) หรือโรคลมแดด (Heat Stroke) ซึ่งเป็นภาวะฉุกเฉินทางการแพทย์ที่อาจเป็นอันตรายถึงชีวิต

นอกจากผลกระทบต่อร่างกายโดยตรงแล้ว ภัยพิบัติยังส่งผลต่อความต่อเนื่องของระบบบริการสุขภาพ เมื่อเกิดน้ำท่วมหรือเหตุการณ์สภาพอากาศสุดขั้ว โรงพยาบาลบางแห่งอาจไม่สามารถให้บริการได้ตามปกติ บุคลากรทางการแพทย์และระบบสาธารณสุขต้องปรับแผนเพื่อช่วยเหลือประชาชนในพื้นที่ประสบภัย ดังนั้น การรับมือ Climate Change จึงต้องครอบคลุมทั้งการป้องกันโรค การดูแลกลุ่มเปราะบาง และการเตรียมความพร้อมของระบบสาธารณสุขให้สามารถให้บริการได้แม้ในสถานการณ์ฉุกเฉิน

บทเรียน COVID-19 เทคโนโลยีตรวจพันธุกรรมช่วยเตือนภัยก่อนเชื้อเดินทางถึง

สำหรับบทเรียนจากการระบาดของ COVID-19 ศ.นพ.ยง มองว่าความก้าวหน้าทางวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีได้เปลี่ยนวิธีการรับมือโรคติดเชื้อไปอย่างมาก โดยเฉพาะการตรวจวิเคราะห์สารพันธุกรรมของเชื้อโรค

ในอดีต นักวิทยาศาสตร์ต้องอาศัยการตรวจดูลักษณะภายนอกของไวรัสผ่านกล้องจุลทรรศน์อิเล็กตรอน ก่อนศึกษารายละเอียดในระดับสารพันธุกรรม แต่ปัจจุบันสามารถใช้เทคโนโลยีถอดรหัสพันธุกรรมเพื่อวิเคราะห์ DNA หรือ RNA ของเชื้อได้โดยตรง เมื่อประเทศต้นทางสามารถถอดรหัสพันธุกรรมและเผยแพร่ข้อมูลออกมา นักวิทยาศาสตร์ในประเทศอื่นก็สามารถนำข้อมูลดังกล่าวไปพัฒนาวิธีตรวจวินิจฉัยและชุดตรวจทางห้องปฏิบัติการได้ โดยไม่จำเป็นต้องรอให้ตัวอย่างเชื้อเดินทางมาถึงประเทศก่อน เทคโนโลยีนี้จึงเป็นเครื่องมือสำคัญในการเพิ่มความรวดเร็วของการเฝ้าระวังโรค ช่วยให้ระบบสาธารณสุขมีเวลาเตรียมพร้อมและออกมาตรการคัดกรองได้เร็วขึ้น

อย่างไรก็ตาม ศ.นพ.ยง ยังชี้ให้เห็นถึงความเสี่ยงจากเชื้อโรคที่อาจเปลี่ยนแปลงคุณสมบัติหรือเกิดการกลายพันธุ์ โดยยกตัวอย่างไข้หวัดนก H5N1 ซึ่งปัจจุบันยังเป็นไวรัสที่แพร่ระบาดในสัตว์เป็นหลัก และยังไม่มีหลักฐานการแพร่เชื้อระหว่างมนุษย์อย่างต่อเนื่อง

ความกังวลทางวิทยาศาสตร์คือ หากไวรัสเกิดการเปลี่ยนแปลงทางพันธุกรรมจนมีความสามารถในการแพร่จากคนสู่คนได้มากขึ้น ก็อาจเพิ่มความเสี่ยงต่อการเกิดโรคระบาดครั้งใหม่ได้

ตั้งรับก่อนระบาด ต้องเปลี่ยนจากการเยียวยาเป็นการป้องกัน

นอกเหนือจากโรคอุบัติใหม่ ดร.สนธิ ยังสะท้อนว่าภัยพิบัติจากสภาพภูมิอากาศที่รุนแรงขึ้นกำลังเป็นโจทย์ใหญ่ของประเทศไทย โดยเฉพาะความเสี่ยงน้ำท่วมในกรุงเทพฯ ซึ่งต้องรับมือกับปัจจัยหลายด้านพร้อมกัน ทั้งน้ำเหนือ น้ำทะเลหนุน และฝนตกหนัก

การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศทำให้รูปแบบฝนมีความแปรปรวนมากขึ้น ทั้งฝนตกหนักในระยะเวลาสั้นและฝนตกต่อเนื่องเป็นเวลานาน ประกอบกับปัญหาแผ่นดินทรุดตัวและระดับน้ำทะเลที่สูงขึ้น ทำให้เมืองใหญ่มีความเปราะบางต่อภัยพิบัติมากขึ้น

ดร.สนธิ เสนอว่าภาครัฐควรปรับแนวทางจากการตั้งรับและเยียวยาหลังเกิดภัยพิบัติ ไปสู่การลงทุนป้องกันเชิงรุก เช่น การพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานเพื่อจัดการน้ำ การสร้างเมืองฟองน้ำ (Sponge City) การเพิ่มพื้นที่รองรับน้ำ แก้มลิง และระบบอุโมงค์ระบายน้ำใต้ดิน

ขณะเดียวกัน ในระดับประชาชนต้องเรียนรู้ที่จะปรับตัวให้สอดคล้องกับสภาพอากาศที่เปลี่ยนไป โดยเฉพาะการหลีกเลี่ยงกิจกรรมกลางแจ้งในช่วงอากาศร้อนจัด ส่วนภาครัฐควรมีมาตรการดูแลคนทำงานกลางแจ้ง เช่น การจัดพื้นที่พักหลบความร้อน และเร่งลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกควบคู่กับการสนับสนุนพลังงานสะอาด

ไม่ตื่นตระหนก แต่ต้องไม่ประมาท เตรียมพร้อมรับโลกที่เปลี่ยนไป

ในช่วงท้ายของการเสวนา พญ.อลิสา เน้นย้ำถึงความสำคัญของการดูแลสุขภาพตนเอง โดยเฉพาะการออกกำลังกาย การฉีดวัคซีนตามคำแนะนำ และการป้องกันโรคเรื้อรัง ซึ่งเป็นพื้นฐานสำคัญในการลดความเสี่ยงจากการเจ็บป่วย

ด้าน ศ.นพ.ยง  ฝากข้อคิดว่า มนุษย์มีความสามารถในการเรียนรู้และปรับตัวเพื่อความอยู่รอด จึงไม่ควรตื่นตระหนกกับภัยคุกคามที่เกิดขึ้นจนเกินไป แต่ควรใช้ชีวิตอย่างมีความสุขและเตรียมพร้อมอยู่เสมอ

บทเรียนสำคัญจากเวที SX2026 ไม่ใช่แค่เสียงเตือนว่าโลกกำลังเผชิญโรคอุบัติใหม่ แต่เป็นการสะท้อนชัดว่า “วิกฤตสิ่งแวดล้อม” และ “วิกฤตสุขภาพ” เป็นเรื่องเดียวกัน