โรงพยาบาลศิริราชก้าวสู่ความสำเร็จครั้งสำคัญ ก้าวใหญ่ของวงการแพทย์ไทยในการรักษา “มะเร็งเม็ดเลือดขาว” ในการพัฒนาระบบ CAR T-Cell (คาร์ทีเซลล์) เทคโนโลยีการรักษาโรคมะเร็งแบบแม่นยำ (Precision Medicine) ที่ได้รับความสนใจในวงการแพทย์ทั่วโลก
การรักษาวิธีนี้ใช้หลักการในการปรับแต่ง T-Cell หรือเซลล์เม็ดเลือดขาวของผู้ป่วยเอง ให้มีความสามารถในการจดจำและทำลายเซลล์มะเร็งได้อย่างเฉพาะเจาะจง
CAR T-Cell คืออะไร
CAR T-Cell หรือเซลล์ภูมิคุ้มกันบำบัดมะเร็ง Chimeric antigen receptor T-cell Therapy เป็นนวัตกรรม “ยีนบำบัด (Gene Therapy)” ที่ใช้เซลล์เม็ดเลือดขาว (T-Cell) ของผู้ป่วยเอง มาปรับแต่งทางพันธุวิศวกรรม ให้มีตัวรับ (Receptor) พิเศษ ที่สามารถ “จดจำและทำลายเซลล์มะเร็งได้อย่างแม่นยำ” เมื่อฉีดกลับเข้าสู่ร่างกาย เซลล์เหล่านี้จะทำหน้าที่เหมือน “ทหารเฉพาะกิจ” คอยกำจัดเซลล์มะเร็งโดยตรง เปรียบเสมือน “การนำเซลล์มาติดอาวุธ” เพื่อให้สามารถโจมตีและกำจัดเซลล์มะเร็งเป้าหมายได้อย่างมีประสิทธิภาพ
CAR T-Cell เป็นกระบวนการที่แพทย์นำเซลล์เม็ดเลือดขาว (T-Cell) ของผู้ป่วยออกมาจากร่างกาย จากนั้นใช้เทคโนโลยีทางพันธุวิศวกรรมในการปรับแต่งให้เซลล์เหล่านี้มีตัวรับ (Receptor) พิเศษที่สามารถตรวจจับแอนติเจนบนผิวของเซลล์มะเร็งได้ เมื่อเซลล์เหล่านี้ถูกนำกลับเข้าสู่ร่างกายของผู้ป่วย มันจะสามารถจดจำและทำลายเซลล์มะเร็งได้อย่างแม่นยำ
กระบวนการผลิต CAR T-Cell จากเซลล์ทีของผู้ป่วยหรือผู้บริจาค จัดเป็นผลิตภัณฑ์ทางการแพทย์ขั้นสูง (Advanced Therapy Medicinal Products; ATMPs) ชนิดยีนบำบัด ประกอบด้วย การเก็บแยกเซลล์เม็ดเลือดขาว การคัดแยกและการกระตุ้นเซลล์ที การนำส่งยีน CAR การเพาะเลี้ยงเพื่อเพิ่มจำนวนเซลล์ และการตั้งตำรับยา
โดยกระบวนการผลิตทั้งหมดจะใช้เวลาประมาณสองสัปดาห์ภายในห้องปฏิบัติการปลอดเชื้อ ซึ่งจะต้องดำเนินการตามหลักเกณฑ์วิธีการผลิตที่ดี (Good Manufacturing Practice, GMP) มีการควบคุมคุณภาพวัตถุดิบ การตรวจสอบคุณภาพในระหว่างกระบวนการผลิตทุกขั้นตอน การควบคุมคุณภาพก่อนการปล่อยผ่านผลิตภัณฑ์ด้วยการควบคุมอัตลักษณ์ สิ่งปนเปื้อน ความปราศจากเชื้อ ความปลอดภัย และความเป็นพิษต่อเซลล์มะเร็งของ CAR T-Cell รวมถึงการทดสอบความคงตัวของผลิตภัณฑ์ระหว่างการนำส่งและการเก็บรักษา
จุดเด่นของเทคโนโลยีนี้
• ใช้เซลล์ของผู้ป่วยเอง ลดความเสี่ยงการปฏิเสธจากร่างกาย
• ทำลายเฉพาะเซลล์มะเร็ง ไม่กระทบเซลล์ปกติ
• เป็นการรักษาเฉพาะบุคคล (Personalized Therapy)
การผลิต CAR T-Cell รพ.ศิริราชใช้ระบบการผลิตกึ่งอัตโนมัติที่เป็นระบบปิดที่เข้าเกณฑ์มาตรฐาน GMP โดยมีค่าใช้จ่ายที่เป็นต้นทุนการผลิตต่ำกว่าการผลิตเชิงพาณิชย์ ที่มีค่าใช้จ่ายราว 15-20 ล้านบาทประมาณสิบเท่า จึงเพิ่มโอกาสให้ผู้ป่วยเข้าถึงการรักษาด้วยเทคโนโลยีขั้นสูงนี้ในประเทศไทย
ปัจจุบัน รพ.ศิริราชได้นำระบบ CAR T-Cell มาใช้ในการรักษาโรคมะเร็งเม็ดเลือดขาว (Leukemia) และมะเร็งต่อมน้ำเหลือง (Lymphoma) ซึ่งเป็นโรคในกลุ่มมะเร็งของระบบเลือดที่ตอบสนองต่อการรักษาแบบเคมีบำบัดได้ยาก การใช้ CAR T-Cell ถือเป็นอีกหนึ่งทางเลือกที่มีประสิทธิภาพสูง โดยสามารถช่วยให้ผู้ป่วยบางรายเข้าสู่ภาวะโรคสงบ (Remission) ได้
ความสำเร็จในการพัฒนาระบบ CAR T-Cell ของโรงพยาบาลศิริราช ถือเป็นก้าวสำคัญของวงการแพทย์ไทย ที่แสดงให้เห็นถึงศักยภาพของนักวิจัยและบุคลากรทางการแพทย์ในประเทศในอนาคต คาดหวังว่าการรักษาด้วยวิธีนี้จะถูกขยายไปสู่โรคมะเร็งชนิดอื่นๆ เพื่อเพิ่มโอกาสในการรักษาและยกระดับคุณภาพชีวิตของผู้ป่วยไทยให้ดียิ่งขึ้น
สำหรับการรักษาด้วย CAR-T cell โรงพยาบาลศิริราช เกิดจากความร่วมมือกันของสองหน่วยงาน ระหว่างสาขาวิชาโลหิตวิทยา ภาควิชาอายุรศาสตร์ศูนย์ความเป็นเลิศทางงานวิจัยสเต็มเซลล์ของศิริราช ซึ่งได้เริ่มโครงการตั้งแต่ปี 2562 และเริ่มรักษาผู้ป่วยจริงตั้งแต่ มีนาคม 2566 ซึ่งปัจจุบันทำการรักษาผู้ป่วยกลุ่มนี้รวม 8 ราย โดยพบว่าผลการรักษาดีเทียบเคียงกับผลการศึกษาก่อนหน้าในต่างประเทศ ผลลัพธ์ไม่ต่างกัน ถือเป็นหลักฐานชัดเจนถึงศักยภาพของทีมแพทย์ไทย
อนาคตของ CAR T-Cell ในไทย
ในอนาคต ทีมแพทย์มีแผนการในระยะยาวที่จะรักษาผู้ป่วยกลุ่มนี้อย่างต่อเนื่อง และพัฒนาให้เซลล์ภูมิคุ้มกันบำบัดมะเร็งซึ่งเป็นผลิตภัณฑ์ทางการแพทย์ขั้นสูงและมีราคาแพงให้เป็นการรักษามาตรฐานในประเทศไทย เพื่อเพิ่มโอกาสในการรักษาผู้ป่วยมะเร็งโลหิตวิทยาและผู้ป่วยมะเร็งชนิดอื่นๆ ให้หายขาด โดยวางแผนขยายการรักษาไปยัง มะเร็งเต้านม มะเร็งตับ มะเร็งปอด พร้อมพัฒนาแนวทางการให้ยาและการติดตามผล เพื่อผลลัพธ์การรักษาที่ดียิ่งขึ้น
CAR T-Cell ใช้รักษาโรคอะไรได้แล้วบ้าง
ปัจจุบัน ศิริราชนำมาใช้รักษาโรคในกลุ่มมะเร็งของระบบเลือด ได้แก่
• มะเร็งเม็ดเลือดขาว (Leukemia)
• มะเร็งต่อมน้ำเหลือง (Lymphoma)
ซึ่งเป็นกลุ่มโรคที่มัก “ดื้อต่อเคมีบำบัด” หรือมีการกลับมาเป็นซ้ำของโรค โดยผลการรักษาพบว่า ผู้ป่วยบางรายสามารถเข้าสู่ภาวะ “โรคสงบ (Remission)” ได้จริง
ในอดีต การรักษาผู้ป่วยในประเทศไทยด้วยเทคโนโลยี CAR T-Cell จำเป็นต้องส่งเม็ดเลือดขาวของผู้ป่วยไปต่างประเทศเพื่อทำการดัดแปลงพันธุกรรม ก่อนจะส่งกลับมาเพื่อใช้รักษา ส่งผลให้มีค่าใช้จ่ายสูงถึงประมาณ 20 ล้านบาทต่อราย แต่ปัจจุบัน โรงพยาบาลศิริราชสามารถผลิตเซลล์ CAR T-Cell ได้เองในประเทศ ทำให้ลดค่าใช้จ่ายลงเหลือเพียงราว 3 ล้านบาทต่อราย
แม้ว่าปัจจุบันเทคโนโลยี CAR T-Cell นี้จะยังใช้ได้ผลดีเฉพาะกับมะเร็งในกลุ่มโรคเลือด และยังมีข้อจำกัดบางประการที่ทำให้การรักษามะเร็งชนิดอื่นยังไม่ประสบความสำเร็จเท่าที่ควร แต่ในอนาคตมีแนวโน้มว่าเทคโนโลยี นี้จะได้รับการพัฒนาให้สามารถจำเพาะต่อมะเร็งชนิดอื่นๆ ได้มากขึ้น
ข้อมูลจาก : คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล มหาวิทยาลัยมหิดล
