เมื่อเหมืองแร่แรร์เอิร์ธกว่า 600 แห่งในเมียนมากำลังคร่าชีวิตคนริมน้ำโขงช้าๆ และเหมืองทังสเตนใหม่ห่างจากไทย 20 กม.กำลังจะเริ่ม

เมียนมาเป็นหนึ่งในผู้ผลิตแร่แรร์เอิร์ธที่ใหญ่ที่สุดในโลก ระหว่างปี 2017-2024 เมียนมาส่งออกแร่แรร์เอิร์ธไปจีนกว่า 290,000 ตัน คิดเป็นมูลค่ามากกว่า 4,200 ล้านดอลลาร์สหรัฐ โดยเกือบ 85% ของมูลค่าดังกล่าวเกิดขึ้นภายหลังเหตุการณ์รัฐประหารโดยกองทัพเมื่อเดือนกุมภาพันธ์ 2021

จากข้อมูลของศูนย์สติมสัน เมียนมาเป็นที่ตั้งของเหมืองแร่แรร์เอิร์ธกว่า 600 แห่ง กระจัดกระจายอยู่ตามดินแดนของกลุ่มติดอาวุธชาติพันธุ์หลายกลุ่ม ท่ามกลางบริบทของความขัดแย้งที่มีความซับซ้อน

รัฐคะฉิ่น

เหมืองแร่แรร์เอิร์ธส่วนใหญ่ในเมียนมา (เกือบ 80% เริ่มตั้งแต่ปี 2022) ตั้งอยู่ในรัฐคะฉิ่น โดยกระจุกตัวอยู่ในพื้นที่เมืองต่างๆ เช่น ชิปวี โมหมอก มันซี ซอลอ และปางวา ซึ่งมีแหล่งทำเหมืองราว 370-400 แห่ง รวมถึงบ่อพักสารละลายจากการชะแร่ในพื้นที่ (in-situ leaching) อีกหลายพันแห่ง (โดยเกือบ 2 ใน 3 ของจำนวนดังกล่าวสร้างหรือขยายพื้นที่หลังเหตุการณ์รัฐประหาร)

จากการวิเคราะห์ภาพถ่ายดาวเทียมพบว่า ในช่วงทศวรรษที่ผ่านมา เหมืองเหล่านี้ขยายตัวอย่างรวดเร็ว โดยมีเหมืองใหม่หลายร้อยแห่งปรากฏขึ้นใกล้กับแนวชายแดนจีน-เมียนมา

รัฐฉาน

การทำเหมืองแร่แรร์เอิร์ธในรัฐฉานขยายตัวอย่างมากนับตั้งแต่เหตุการณ์รัฐประหารปี 2021 โดยภาพถ่ายดาวเทียมและการวิจัยจาก Stimson Center ซึ่งตั้งอยู่ในกรุงวอชิงตันระบุว่า มีการดำเนินงานเหมืองแร่อยู่ไม่น้อยกว่า 86 แห่งทั่วรัฐฉาน โดนส่วนใหญ่กระจุกตัวอยู่ในพื้นที่ที่กลุ่มชนกลุ่มน้อยติดอาวุธยึดครองใกล้กับชายแดนจีน

• 39 แห่งในเขตเมืองป๊อก ซึ่งอยู่ภายใต้การควบคุมของกองทัพสหรัฐว้า (UWSA)
• 33 แห่งในเขตเมืองยอง ซึ่งอยู่ภายใต้การควบคุมของกองทัพพันธมิตรประชาธิปไตยแห่งชาติ (NDAA)
• 12 แห่งในเขตเมืองตอง ซึ่งอยู่ภายใต้การควบคุมของกองทัพปลดปล่อยแห่งชาติปะหล่อง (TNLA)
• 2 แห่งในเขตเมืองสาด

การทำเหมืองทั้งหมดในเมียนมาแทบจะไม่มีการกำกับดูแลใดๆ ทั้งสิ้น รวมทั้งการประเมินผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมสำหรับการดำเนินงานเหมืองแร่แรร์เอิร์ธ

ริชาร์ด ฮอร์ซีย์ นักวิเคราะห์เมียนมาประจำ International Crisis Group บอกว่า ทั้งรัฐบาลเมียนมาและชนกลุ่มน้อยติดอาวุธต่างก็เห็นว่าการทำเหมืองแร่แรร์เอิร์ธเป็นแหล่งรายได้มหาศาลจึงไม่มีใครเข้ามาจัดการควบคุม

การทำเหมืองแร่ของเมียนมาส่วนใหญ่ใช้วิธี “ชะล้างในแหล่งแร่” (in-situ leaching) ซึ่งจะใช้สารเคมี อาทิ แอมโมเนียมซัลเฟต ฉีดกรดไฮโดรคลอลิค เข้าไปในแหล่งแร่ใต้ดิน เพื่อละลายและสกัดแร่แรร์เอิร์ธออกมาเป็นของผสมเหลวข้น ซึ่งจะไหลไปรวมตัวกันในแอ่งบริเวณที่ต่ำกว่าเพื่อแยกเอาแร่ออกมา จากนั้นน้ำจากแม่น้ำที่ถูกสูบเข้ามาก็จะถูกปล่อยกลับคืนสู่แหล่งน้ำในท้องถิ่น ส่งผลให้แหล่งน้ำเหล่านั้นปนเปื้อนสารพิษ

แม้จะเป็นวิธีที่มีค่าใช้จ่ายน้อย แต่กระบวนการนี้ทำให้ดินและน้ำใต้ดินปนเปื้อนได้นานหลายสิบปี หลายประเทศจึงห้ามใช้ รายงานของ Stimson Center ระบุว่า ผู้ประกอบการในเมียนมามักจะใช้แผ่นหลังคาสีดำคลุมบ่อสารเคมี เพื่อหลีกเลี่ยงการตรวจจับและการตรวจสอบจากดาวเทียม

พบสารปนเปื้อนในแหล่งน้ำในเมียนมา

ข้อมูลจากเว็บไซต์ Science Direct ระบุว่า การผลิตแร่แรร์เอิร์ธทุกๆ 1 ตัน ก่อให้เกิดน้ำเสียที่มีฤทธิ์เป็นกรดประมาณ 75 ลูกบาศก์เมตร และกากกัมมันตรังสีอีก 1 ตัน

แม้จะไม่มีการศึกษาทางระบาดวิทยาจากเขตเหมืองแร่ของเมียนมา แต่หลักฐานจากพื้นที่ที่ทำเหมืองแร่แรร์เอิร์ธที่คล้ายคลึงกันในประเทศจีนเผยให้เห็นผลกระทบต่อสุขภาพในหลายระบบเนื่องจากความเป็นพิษ การศึกษาในชุมชนทางตอนใต้ของมณฑลเจียงซี ประเทศจีน พบว่า การทำงานของตับเปลี่ยนแปลงไป โปรตีนในกระแสเลือดลดลง และความผิดปกติทางชีวเคมีในเลือด

ข้อมูลการสุ่มเก็บตัวอย่างน้ำเมื่อปี 2024 ซึ่ง Global Witness ได้เห็นมา แสดงให้เห็นว่า ลำธารหลายสายในเขตพิเศษที่ 1 ของรัฐคะฉิ่น รวมทั้งในแม่น้ำอิรวดี มีความเป็นกรดสูงและมีระดับสารหนูเจือปนอยู่ในเกณฑ์สูง

กลุ่มอนุรักษ์สิ่งแวดล้อมในเมียนมาและไทยระบุว่า ในช่วง 2 ปีที่ผ่านมา ปัญหามลพิษจากเหมืองในเมียนมาทวีความรุนแรงขึ้นใกล้กับต้นน้ำของแม่น้ำสาละวินในเมียนมา โดยมลพิษดังกล่าวได้ไหลลงสู่แม่น้ำสายและแม่น้ำกกในประเทศไทย แม่น้ำเหล่านี้ยังเป็นลำน้ำสาขาของแม่น้ำโขง ซึ่งเป็นแม่น้ำที่ยาวที่สุดในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ และมีความสำคัญอย่างยิ่งต่อผู้คนหลายสิบล้านคน

การปนเปื้อนข้ามพรมแดนนี้กำลังสร้างมลพิษให้กับแหล่งน้ำของไทย ส่งผลกระทบอย่างหนักต่ออุตสาหกรรมการท่องเที่ยว และทำให้ชุมชนที่อยู่ปลายน้ำต้องแบกรับผลกระทบจากความขัดแย้งทางภูมิรัฐศาสตร์ที่เดิมพันสูง

แม่น้ำกกซึ่งไหลจากรัฐฉานอันเป็นพื้นที่ภูเขาในเมียนมาเข้าสู่ภาคเหนือของไทยนั้น เปรียบเสมือนเส้นเลือดใหญ่ที่หล่อเลี้ยงชุมชนซึ่งต้องพึ่งพาการประมง การเกษตร และการท่องเที่ยวมาอย่างยาวนาน

อย่างไรก็ตาม ในช่วงปีที่ผ่านมา นักวิจัยและนักวิเคราะห์นโยบายต่างชี้ให้เห็นหลักฐานที่เพิ่มมากขึ้นว่า มีการทำเหมืองแร่แรร์เอิร์ธและเหมืองทองคำโดยปราศจากการควบคุมบริเวณฝั่งประเทศเมียนมา ซึ่งกลายเป็นแหล่งสำคัญของการปนเปื้อน โดยมีการปล่อยโลหะหนักและสารพิษไหลลงสู่แม่น้ำกก อันเป็นสาขาสำคัญของแม่น้ำโขง จากเดิมที่แม่น้ำสายนี้เคยมีน้ำใสสะอาดในช่วงฤดูแล้ง ปัจจุบันกลับกลายเป็นน้ำที่ขุ่นข้นและเต็มไปด้วยตะกอน

นักวิจัยจากมหาวิทยาลัยในประเทศไทยตรวจพบการปนเปื้อนของโลหะหนักเกินเกณฑ์มาตรฐานความปลอดภัยทั่วทั้งลุ่มแม่น้ำกก โดยระดับสารหนูที่ตรวจพบนั้นสูงกว่ามาตรฐานของประเทศไทยที่กำหนดไว้ไม่เกิน 0.01 มิลลิกรัมต่อลิตรถึงกว่า 2 เท่า

นอกจากนี้ เมื่อเดือนกุมภาพันธ์ที่ผ่านมา นักวิจัยจากมหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวงได้เผยแพร่รายงานการสะสมของสารหนูในร่างกายของผู้ที่อาศัยอยู่ตลอดแนวแม่น้ำสายนี้ โดยพบว่า ผู้เข้าร่วมการทดสอบบางรายมีอาการทางระบบประสาทและระบบกล้ามเนื้อและกระดูก ซึ่งสอดคล้องกับภาวะได้รับพิษจากโลหะหนัก ส่งผลให้เกิดความกังวลอย่างยิ่งในหมู่ชุมชนท้องถิ่น

แม่น้ำกกมีความสำคัญต่อวิถีชีวิตประจำวันอย่างยิ่ง จนปัญหาที่เกิดขึ้นกับแม่น้ำสายนี้ส่งผลกระทบที่กว้างไกลเกินกว่าเรื่องการทำมาหากิน โดยกระทบต่อทุกแง่มุมของการใช้ชีวิตในชุมชน ตั้งแต่ความกังวลเรื่องความปลอดภัยของแหล่งน้ำ ไปจนถึงความปลอดภัยของพืชผักที่ปลูกไว้บริโภคเองตามแนวตลิ่งแม่น้ำ

เหมืองแรร์เอิร์ธเมียนมาเกิดเพราะความต้องการทั่วโลกสูงขึ้น

การขยายตัวอย่างรวดเร็วของการทำเหมืองแร่ในเมียนมามีสาเหตุส่วนหนึ่งมาจากความไร้เสถียรภาพภายหลังการรัฐประหารโดยกองทัพเมียนมาในปี 2021 ซึ่งส่งผลให้การกำกับดูแลในพื้นที่บริเวณชายแดนอ่อนแอลงและเปิดช่องให้มีการดำเนินกิจกรรมที่ผิดกฎหมายเพิ่มมากขึ้น ขณะเดียวกัน ความต้องการอย่างมหาศาลของจีนในการขยายอิทธิพลเหนือห่วงโซ่อุปทานแร่แรร์เอิร์ธทั่วโลก ซึ่งเป็นแร่ยุทธศาสตร์ที่ใช้ในผลิตภัณฑ์หลากหลายประเภท ตั้งแต่ยานยนต์ไฟฟ้าไปจนถึงเทคโนโลยีด้านการป้องกันประเทศ กลายเป็นแรงจูงใจให้เกิดการเร่งขุดทรัพยากรเหล่านี้ขึ้นมาอย่างรวดเร็ว

ที่น่ากังวลไปกว่านั้นคือ นอกจากแร่แรร์เอิร์ธแล้ว เมียนมาเพิ่งพลแหล่งแร่ทังสเตน ซึ่งเป็นโลหะที่มีความทนทานและหลอมละลายยาก ใช้ในอุตสาหกรรมผลิตภัณฑ์ทางการแพทย์และอุตสาหกรรมป้องกันประเทศ โดยทั้งจีนและรัสเซียต่างก็แข่งขันกันช่วงชิงทรัพยากรอย่างดุเดือด เพื่อเข้าถึงแหล่งแร่ทังสเตนใต้ดินบนภูเขาดอยขี้เหล็ก ในเขตเมืองต้น

มูลนิธิสิทธิมนุษยชนไทใหญ่ (Shan Human Rights Foundation) ระบุว่า เหมืองแร่ทังสเตนแห่งใหม่ขนาดใหญ่ของจีนในพื้นที่เมืองจอดเริ่มดำเนินการแล้วเมื่อเดือนกุมภาพันธ์ที่ผ่านมา หลังจากใช้เวลาหลายปีในการก่อสร้างถนนและโครงสร้างพื้นฐาน โดยเป็นการร่วมมือกับกองทัพสหรัฐว้า ซึ่งเป็นกลุ่มชาติพันธุ์ติดอาวุธที่มีอิทธิพลในเมียนมาและเป็นผู้ควบคุมพื้นที่ดังกล่าว

รายงานจากมูลนิธิสิทธิมนุษยชนไทใหญ่ระบุว่า เหมืองแห่งนี้เริ่มก่อให้เกิดของเสียไหลออกมา ซึ่งสร้างความกังวลให้กับชาวบ้านในพื้นที่

รายงานฉบับดังกล่าวยังระบุด้วยว่า การร่วมทุนระหว่างรัสเซียกับกองทัพเมียนมาทำให้สถานการณ์มีความซับซ้อนยิ่งขึ้น

เม็ดเงินมหาศาลหลายพันล้านดอลลาร์ที่เกิดจากการทำเหมืองแร่แรร์เอิร์ธ ซึ่งแทบไม่มีการกำกับดูแล กลายเป็นแหล่งรายได้สำคัญให้กับกลุ่มติดอาวุธที่เคลื่อนไหวอยู่ในความขัดแย้งในเมียนมา แต่ชุมชนท้องถิ่นและประเทศเพื่อนบ้านอย่างไทยกลับต้องแบกรับผลกระทบทางสิ่งแวดล้อมและสังคมในระยะยาว โดยการปนเปื้อนและความเสียหายทางนิเวศวิทยาอาจส่งผลกระทบต่อเนื่องไปอีกหลายชั่วอายุคน

Photo by MANAN VATSYAYANA / AFP